اهرم را دوباره ببینیم
میخی کج از تخته‌ی کهنه‌ای بیرون زده است. شما با انگشت آن را می‌کشید، اما میخ تکان نمی‌خورد. مادربزرگ چکش را برمی‌دارد، دو شاخِ پشتِ چکش را زیرِ سرِ میخ می‌اندازد و دسته‌ی چکش را آرام عقب می‌کشد. میخ با صدای جیرجیر بیرون می‌آید. چکش چه کرد که انگشت‌های شما نتوانستند؟
سه بخشِ هر اهرم
در سال‌های پیش دیدیم که اهرم میله‌ای است که روی یک نقطه می‌چرخد. چکشِ مادربزرگ هم اهرم بود. هر اهرم سه بخش دارد:
- تکیه‌گاه: نقطه‌ای که اهرم روی آن می‌چرخد. در چکش، جایی است که سرِ چکش روی تخته تکیه داده است.
- بار: چیزی که می‌خواهیم جابه‌جا کنیم. این‌جا بار همان میخ است.
- نیرو: جایی که ما هل می‌دهیم یا می‌کشیم. این‌جا دستِ مادربزرگ روی سرِ دسته بود.
میخ خیلی نزدیکِ تکیه‌گاه بود و دستِ مادربزرگ خیلی دور از آن. برای همین نیرویی کم، باری را جابه‌جا کرد که انگشت‌ها از پسش برنمی‌آمدند.
اهرم‌های خانه
اهرم‌ها را همه‌جا می‌شود پیدا کرد، به شرطی که اول دنبالِ تکیه‌گاه بگردیم. در قیچی، تکیه‌گاه پیچِ وسط است. در دربازکن، تکیه‌گاه نوکی است که روی درِ بطری تکیه می‌دهد. در انبردست، تکیه‌گاه همان میخِ وسط است که دو بازو دورش می‌چرخند. حتی دستگیره‌ی در هم کمک می‌گیرد: لولاها تکیه‌گاه‌اند و دستگیره را دور از آن‌ها گذاشته‌اند تا در با نیروی کمی باز شود.
در خانه امتحان کنید
- یک قاشقِ فلزی بردارید و درِ یک قوطیِ فلزیِ کهنه را (مثلاً قوطیِ چای) که سفت بسته شده، با آن باز کنید.
- نوکِ قاشق را زیرِ لبه‌ی در بگذارید و دسته را پایین بدهید.
- حالا بگویید تکیه‌گاه، بار و نیرو کجا بودند.
- یک بار دسته را از نزدیکِ نوک فشار دهید و یک بار از سرِ دسته. کدام آسان‌تر بود؟
واژه‌های این درس
- اهرم - میله‌ای که روی یک نقطه می‌چرخد و کار را آسان می‌کند.
- تکیه‌گاه - نقطه‌ای که اهرم روی آن می‌چرخد.
- بار - چیزی که با اهرم جابه‌جا می‌کنیم.
- نیرو - هل دادن یا کشیدنی که ما به اهرم می‌دهیم.
ایده‌ی اصلی
هر اهرم تکیه‌گاه، بار و جایی برای نیرو دارد. اگر بار نزدیکِ تکیه‌گاه باشد و ما دور از آن نیرو بدهیم، با نیرویی کم کاری بزرگ انجام می‌دهیم.