چرا این گلدان رشد نمی‌کند؟
نرگس و برادرش هر کدام یک گلدان نعناع دارند. هر دو را از یک بوته قلمه زده‌اند. گلدانِ نرگس پر از برگ‌های سبز و تازه است، اما گلدانِ برادرش چند ساقه‌ی باریک با برگ‌های کم و رنگ‌پریده دارد. چرا این دو گلدان این‌قدر با هم فرق دارند؟
حدس‌هایمان را بنویسیم
در سال‌های پیش دیدیم که گیاه برای رشد به آب، نور، هوا و مواد مغذیِ خاک نیاز دارد. پس چند حدس می‌شود زد:
- شاید گلدانِ برادر کم آب می‌گیرد، یا زیادی.
- شاید خاکش خوب نیست.
- شاید جایش کم‌نور است.
- شاید هوا به ریشه‌هایش نمی‌رسد.
هر کدام از این حدس‌ها ممکن است درست باشد. با نگاه کردن تنها نمی‌شود فهمید کدام درست است. باید آزمایش کرد.
یک آزمایشِ منصفانه
فرض کنید گلدانِ برادر را هم پرآب‌تر کنیم، هم به خاکش کود بدهیم و هم کنارِ پنجره ببریم، و حالش خوب شود. آن وقت نمی‌فهمیم کدام کار اثر داشته است. در آزمایشِ منصفانه فقط یک چیز را تغییر می‌دهیم و بقیه را یکسان نگه می‌داریم.
برای آزمایش، به جای نعناع از شاهی استفاده می‌کنیم. دانه‌های شاهی در دو سه روز جوانه می‌زنند و در یک هفته آن‌قدر بلند می‌شوند که بشود اندازه‌شان گرفت. نقشه‌ی آزمایش برای حدسِ «آب» این است:
- چیزی که تغییر می‌دهیم: مقدارِ آبی که هر گلدان می‌گیرد.
- چیزی که اندازه می‌گیریم: بلندیِ ساقه‌ها پس از یک هفته.
- چیزهایی که یکسان نگه می‌داریم: نوع و اندازه‌ی گلدان، خاک، تعدادِ دانه‌ها، جای گلدان‌ها و نوری که می‌گیرند.
یک جوانه ممکن است تصادفی کوتاه یا بلند شود. پس بلندیِ چند جوانه را در هر گلدان اندازه می‌گیریم و میانگینِ آن‌ها را حساب می‌کنیم.
در خانه امتحان کنید
نقشه‌ی آزمایش برای یکی از حدس‌های دیگر، مثلاً «نور»، را در دفترتان بنویسید:
- چه چیزی را تغییر می‌دهید؟
- چه چیزی را اندازه می‌گیرید؟
- چه چیزهایی را یکسان نگه می‌دارید؟
در درس‌های بعدیِ همین فصل، این آزمایش‌ها را انجام می‌دهیم.
واژه‌های این درس
- قلمه - تکه‌ای از ساقه که در خاک یا آب ریشه می‌دهد و گیاهِ تازه‌ای می‌شود.
- شاهی - سبزیِ کوچکی که دانه‌اش خیلی زود جوانه می‌زند.
ایده‌ی اصلی
برای فهمیدنِ اینکه چرا گیاهی خوب رشد نمی‌کند، حدس‌هایمان را یکی‌یکی با آزمایشِ منصفانه می‌سنجیم: هر بار فقط یک چیز را تغییر می‌دهیم و بلندیِ چند جوانه را اندازه می‌گیریم.