مغز و نخاع

در بازیِ وسطی، توپ با سرعت به طرفتان می‌آید. در یک چشم‌به‌هم‌زدن دست‌هایتان را بالا می‌آورید و توپ را می‌گیرید. چشم‌ها توپ را دیدند و دست‌ها آن را گرفتند. اما چشم چطور به دست خبر داد؟

مغز، فرمانده‌ی بدن

همه‌ی خبرها به مغز می‌رسند و همه‌ی فرمان‌ها از مغز می‌آیند. مغز می‌بیند، می‌شنود، فکر می‌کند، به یاد می‌آورد و تصمیم می‌گیرد. حتی وقتی خوابید، مغز بیدار است: تپیدنِ قلب و نفس کشیدنِ شما را اداره می‌کند.

مغز درونِ سر، در جمجمه است. در درسِ «اسکلت» دیدیم که جمجمه مثلِ کلاهی سخت از مغزِ نرم محافظت می‌کند.

نخاع و عصب‌ها

از پایینِ مغز رشته‌ی نرم و کلفتی به پایین می‌رود که نخاع نام دارد. نخاع درونِ ستون مهره‌ها، از گردن تا پایینِ کمر، کشیده شده است و مهره‌ها از آن محافظت می‌کنند.

از مغز و نخاع رشته‌های باریکی به همه‌ی بدن می‌روند که به آن‌ها عصب می‌گوییم. عصب‌ها مثلِ سیم‌های تلفن‌اند. هر عصب از سلول‌هایی به نامِ سلول عصبی ساخته شده که پیام را دست‌به‌دست جلو می‌برند.

پیام می‌رود و برمی‌گردد

عصب‌ها پیام را در دو جهت می‌برند:

1. از اندام‌های حسی به مغز: عصبِ چشم خبر می‌دهد «توپ دارد می‌آید».
2. مغز تصمیم می‌گیرد: «دست‌ها را بالا بیاور».
3. از مغز به ماهیچه‌ها: عصب‌ها این فرمان را از راهِ نخاع به ماهیچه‌های دست می‌برند و دست‌ها بالا می‌آیند.

همه‌ی این کارها در کمتر از یک ثانیه انجام می‌شود.

هشدار

ضربه به سر و کمر می‌تواند به مغز و نخاع آسیب بزند. هنگامِ دوچرخه‌سواری و اسکیت کلاهِ ایمنی بگذارید و هیچ‌وقت از بلندی شیرجه نزنید.

در خانه امتحان کنید

با یک دوست:

1. دوستتان یک خط‌کش را از بالا نگه دارد. انگشتِ شست و اشاره‌ی شما کنارِ صفرِ خط‌کش باشد، بی‌آنکه آن را لمس کند.
2. دوستتان بی‌خبر خط‌کش را رها کند و شما هر چه زودتر آن را بگیرید.
3. ببینید خط‌کش را در کدام عدد گرفته‌اید. سه بار تکرار کنید و میانگین را حساب کنید. هر چه عدد کمتر باشد، پیام تندتر رفته و برگشته است.

واژه‌های این درس

• مغز - اندامی در سر که همه‌ی کارهای بدن را اداره می‌کند.
• نخاع - رشته‌ی نرمی درونِ ستون مهره‌ها که پیام‌ها را میانِ مغز و بدن می‌برد.
• عصب - رشته‌ای باریک که پیام را میانِ مغز یا نخاع و بقیه‌ی بدن جابه‌جا می‌کند.
• سلول عصبی - سلولی که پیام را به سلولِ بعدی می‌رساند.

ایده‌ی اصلی

مغز فرمانده‌ی بدن است. نخاع و عصب‌ها خبرها را به مغز و فرمان‌ها را از مغز به ماهیچه‌ها می‌برند، و جمجمه و ستون مهره‌ها از مغز و نخاع محافظت می‌کنند.