کانون عدسی
روی جعبه‌ی بعضی ذره‌بین‌ها نوشته‌اند: «ذره‌بین را زیرِ آفتاب رها نکنید.» یک تکه شیشه که خودش گرم نیست و آتش ندارد، چه خطری می‌تواند داشته باشد؟
نقطه‌ای کوچک و داغ
در درس «عدسی و ذره‌بین» دیدیم که عدسی راهِ نور را کج می‌کند. عدسیِ وسط‌کلفت پرتوهای نورِ خورشید را که به همه‌ی سطحش می‌تابند، به سوی هم کج می‌کند. این پرتوها پشتِ عدسی به هم نزدیک و نزدیک‌تر می‌شوند تا در یک نقطه‌ی کوچک و بسیار روشن به هم برسند.
به این نقطه کانونِ عدسی می‌گوییم. همه‌ی نوری که به سطحِ بزرگِ عدسی رسیده بود، حالا در این نقطه‌ی کوچک جمع شده است. برای همین کانون بسیار داغ می‌شود و می‌تواند کاغذ یا برگِ خشک را بسوزاند.
هشدار
هرگز از پشتِ ذره‌بین، منشور یا هر عدسیِ دیگری به خورشید نگاه نکنید. عدسی نورِ خورشید را در چشم هم جمع می‌کند و چشم را برای همیشه آسیب می‌زند. کانونِ ذره‌بین را هم روی دست، لباس یا کاغذ نیندازید.
همه‌ی عدسی‌ها کانونشان در یک فاصله نیست. در عدسی‌ای که خیلی برآمده است، کانون نزدیکِ عدسی است. در عدسی‌ای که کمی برآمده است، کانون دورتر است.
تصویری روی کاغذ
عدسی کارِ جالبِ دیگری هم می‌کند. اگر در اتاقی نیمه‌تاریک، یک ذره‌بین را بینِ یک پنجره‌ی روشن و یک کاغذِ سفید نگه دارید و آن را آرام جلو و عقب ببرید، در یک جا تصویرِ کوچکی از پنجره روی کاغذ می‌افتد. در این تصویر حتی درخت‌های بیرون را هم می‌بینید.
اما تصویر وارونه است: آسمان پایین افتاده و زمین بالا. پرتوهای نوری که از بالای پنجره می‌آیند، از عدسی که می‌گذرند به پایینِ کاغذ می‌رسند، و پرتوهای پایین به بالا.
در خانه امتحان کنید
- در یک روزِ روشن، پرده‌های اتاق را ببندید و فقط یک پنجره را باز بگذارید.
- پشت به پنجره نایستید. یک کاغذِ سفید را در دست بگیرید، طوری که رو به پنجره باشد.
- ذره‌بین را بینِ پنجره و کاغذ نگه دارید و آرام جلو و عقب ببرید.
- وقتی تصویرِ پنجره روی کاغذ واضح شد، از یک نفر بخواهید فاصله‌ی ذره‌بین تا کاغذ را با خط‌کش اندازه بگیرد.
- تصویر را نقاشی کنید. چه چیزی در آن وارونه است؟
واژه‌های این درس
- کانونِ عدسی - نقطه‌ای که پرتوهای نورِ خورشید پس از گذشتن از عدسی در آن به هم می‌رسند.
- تصویر - شکلی از یک چیز که عدسی یا آینه می‌سازد.
- وارونه - سرِ چیزی پایین و پایینش بالا.
ایده‌ی اصلی
عدسیِ وسط‌کلفت نورِ خورشید را در نقطه‌ای کوچک و داغ جمع می‌کند که کانونِ عدسی است. عدسی می‌تواند تصویرِ وارونه‌ی چیزهای دور را هم روی کاغذ بیندازد.