سنگ چطور خاک می‌شود؟
در کوهپیمایی به پای صخره‌ای بلند می‌رسید. پای صخره پر از تکه‌سنگ‌های ریز و درشت است و کمی پایین‌تر، میانِ همین سنگ‌ریزه‌ها، علف روییده است. این تکه‌سنگ‌ها از کجا آمده‌اند؟ و چرا گیاه پایینِ صخره می‌روید، اما روی خودِ صخره نه؟
سنگ هم کهنه می‌شود
پارسال دیدیم که آبِ رود سنگ‌ها را می‌غلتاند و گِرد می‌کند. اما سنگ لازم نیست جایی برود تا خرد شود. صخره‌ای که سال‌ها زیرِ آفتاب و باران و باد مانده است، در همان جای خودش کم‌کم ترک برمی‌دارد و تکه‌تکه می‌شود. به خرد شدنِ سنگ در جای خودش هوازدگی می‌گوییم.
چه چیزهایی سنگ را خرد می‌کنند؟
- آب: باران در شکاف‌ها فرو می‌رود و سنگ را ذره‌ذره سست می‌کند.
- گرما و سرما: سنگ روزها زیرِ آفتاب داغ می‌شود و شب‌ها سرد. این گرم و سرد شدنِ هر روزه، لایه‌ی رویِ سنگ را کم‌کم ترک می‌دهد.
- باد: باد دانه‌های ریزِ ماسه را به صخره می‌کوبد و آن را می‌ساید.
- ریشه‌ی گیاهان: در درسِ بعد می‌بینیم که ریشه‌ها هم سنگ را می‌شکنند.
از سنگ تا خاک
تکه‌سنگ‌ها باز هم خرد می‌شوند. سنگِ بزرگ قلوه‌سنگ می‌شود، قلوه‌سنگ سنگ‌ریزه، سنگ‌ریزه ماسه و ماسه رُس، که دانه‌هایش آن‌قدر ریز است که با چشم دیده نمی‌شود. برگ‌های افتاده و گیاهانِ مرده هم روی این تکه‌ها می‌پوسند و با آن‌ها مخلوط می‌شوند. کرم‌ها و جاندارانِ ریز در آن رفت‌وآمد می‌کنند. این‌طور آهسته‌آهسته خاک درست می‌شود. حالا می‌دانید چرا علف پای صخره روییده است: آنجا خاک هست.
این کار بسیار آهسته است. ساخته شدنِ لایه‌ای از خاک به کلفتیِ یک انگشت ممکن است صدها سال طول بکشد. خاکی که امروز زیرِ پای ماست، کارِ هزاران سالِ طبیعت است. برای همین اگر باد یا سیل خاکی را ببرد، به این زودی‌ها جایش پر نمی‌شود.
در خانه امتحان کنید
- دو تکه آجرِ شکسته پیدا کنید.
- یک کاغذِ تیره روی میز بگذارید و دو تکه آجر را بالای آن، یک دقیقه محکم به هم بسایید. مراقبِ انگشت‌هایتان باشید.
- روی کاغذ چه می‌بینید؟ گَرد را با ذره‌بین نگاه کنید.
باد، آب و یخ همین کار را با صخره‌ها می‌کنند، فقط بسیار آهسته‌تر.
واژه‌های این درس
- هوازدگی - خرد شدنِ آهسته‌ی سنگ در همان جایی که هست.
- شکاف - ترکِ باریک در سنگ.
ایده‌ی اصلی
آب، باد، گرما و سرما و ریشه‌ها سنگ را آهسته خرد می‌کنند. خاک از همین تکه‌های ریزِ سنگ و باقی‌مانده‌ی جانداران ساخته می‌شود و ساخته شدنش صدها سال طول می‌کشد.