زنگ زدن
بیلچه‌ی باغچه را پاییزِ پارسال زیرِ درختِ حیاط جا گذاشته بودید. حالا که پیدایش کرده‌اید، تیغه‌ی براقش پر از لکه‌های قهوه‌ای و نارنجی است و اگر با انگشت بکشید، پودرِ قرمزی روی دستتان می‌ماند. این پودر از کجا آمده است؟
زنگ، ماده‌ی تازه
آن پودرِ قهوه‌ایِ مایل به قرمز زنگ است. زنگ آهن نیست: ترد است، می‌ریزد و رنگش با آهن فرق دارد. آهن کم‌کم به این ماده‌ی تازه تبدیل شده است. پس زنگ زدن یک تغییرِ شیمیایی است.
زنگ زدن تغییری کُند است. در درسِ «تغییرهای تند و کُند» دیدیم که بعضی تغییرها ماه‌ها طول می‌کشند؛ زنگ زدن یکی از آن‌هاست.
آهن برای زنگ زدن چه می‌خواهد؟
آهن وقتی زنگ می‌زند که آب و هوا با هم به آن برسند. سه میخِ آهنیِ نو را در سه شیشه در نظر بگیرید:
- میخی در شیشه‌ای خشک و دربسته: آب به آن نمی‌رسد.
- میخی در شیشه‌ای که ته آن کمی آب است، نیمی در آب و نیمی در هوا.
- میخی در شیشه‌ای پر از روغن: نه آب به آن می‌رسد نه هوا.
بعد از یک هفته، فقط میخِ دوم زنگ زده است، آن هم بیشتر همان‌جا که آب و هوا به هم می‌رسند.
هوای مرطوب آهن را زودتر زنگ می‌زند تا هوای خشک. هوای شورِ کنارِ دریا از آن هم تندتر. برای همین در شهرهای کنارِ دریا ماشین‌ها و نرده‌ها زودتر زنگ می‌زنند.
از آهن محافظت کنیم
زنگ آهن را ضعیف می‌کند و آخر سوراخش می‌کند. راهِ جلوگیری این است که آب و هوا به آهن نرسند:
- رنگ زدن: نرده‌ها و درهای آهنی را رنگ می‌زنند.
- روغن زدن: زنجیرِ دوچرخه و ابزارها را روغن‌کاری می‌کنند.
- خشک نگه داشتن: ابزار را پس از کار خشک می‌کنیم و زیرِ سقف می‌گذاریم.
در خانه امتحان کنید
- دو سیمِ ظرف‌شوییِ فلزیِ تمیز (از جنسِ آهن) بردارید.
- یکی را خشک در یک کاسه بگذارید و دیگری را خیس کنید و در کاسه‌ای دیگر بگذارید.
- هر روز سیمِ خیس را دوباره کمی خیس کنید. چند روز بعد دو سیم را مقایسه کنید.
- بعد از کار دست‌هایتان را بشویید.
واژه‌های این درس
- زنگ - ماده‌ی قهوه‌ایِ مایل به قرمز و ترد که روی آهنِ مرطوب درست می‌شود.
- زنگ زدن - تبدیل شدنِ آهن به زنگ، که تغییری شیمیایی و کُند است.
- مرطوب - کمی خیس، یا هوایی که بخارِ آبِ زیادی دارد.
ایده‌ی اصلی
آهن وقتی آب و هوا با هم به آن برسند، کم‌کم به ماده‌ی تازه‌ای به نامِ زنگ تبدیل می‌شود. رنگ، روغن و خشک نگه داشتن آب و هوا را از آهن دور نگه می‌دارند.