فسیل چطور ساخته می‌شود؟
در یک سفرِ خانوادگی به کوهستان، کنارِ جاده سنگی پیدا می‌کنید که روی آن نقشِ یک صدفِ کامل دیده می‌شود، با همه‌ی خط‌های ریزش. اما این‌جا کیلومترها از دریا دور است. صدفِ دریایی چطور به درونِ سنگی بالای کوه رفته است؟
فسیل چیست؟
به بقایا یا ردِ جانداری که میلیون‌ها سال پیش زندگی می‌کرده و در سنگ مانده است، فسیل می‌گوییم. به فسیل سنگواره هم می‌گویند. فسیل می‌تواند یک استخوان، یک دندان، یک صدف یا نقشِ یک برگ باشد. ردِ پایی که در گِل مانده و سنگ شده هم فسیل است.
بیشترِ جانداران بعد از مردن هیچ نشانه‌ای از خود نمی‌گذارند. بخش‌های نرمِ بدن، مثل گوشت، پوست و برگ، زود می‌پوسند و از بین می‌روند. اما بخش‌های سخت، مثل استخوان، دندان و صدف، مدتِ بسیار بیشتری می‌مانند. برای همین بیشترِ فسیل‌ها از بخش‌های سختِ بدن‌اند.
از ماهی تا سنگ
فسیل فقط وقتی ساخته می‌شود که بدنِ جاندار زود زیرِ گِل یا ماسه پنهان شود، پیش از آنکه بپوسد یا جانورانِ دیگر آن را بخورند. این‌طور:
- ماهی‌ای در دریا می‌میرد و به کفِ دریا می‌افتد.
- گوشتش می‌پوسد، اما استخوان‌هایش می‌مانند و زود زیرِ گِل و ماسه پنهان می‌شوند.
- لایه‌های تازه‌ی گِل و ماسه روی آن‌ها می‌نشینند. در طولِ میلیون‌ها سال، گِل سخت می‌شود و سنگ می‌شود. موادی که در آب حل شده‌اند کم‌کم جای استخوان‌ها را می‌گیرند و آن‌ها هم سنگ می‌شوند.
- زمین آرام‌آرام بالا می‌آید و کفِ دریا کوه می‌شود. باد و باران سنگ‌ها را می‌سایند تا روزی فسیل از سنگ بیرون بزند و کسی آن را پیدا کند.
حالا معمای آن صدف حل می‌شود: جایی که امروز کوه است، روزگاری کفِ دریا بوده است.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر کمی خمیربازی یا خمیرِ نمک را در یک درِ پلاستیکی صاف کنید.
- یک صدف، یک برگِ پرنقش یا یک استخوانِ تمیزِ مرغ را محکم روی خمیر فشار دهید و آرام بردارید.
- نقشی که مانده یک قالب است، مثلِ فسیل‌هایی که فقط ردِ جاندار را نگه داشته‌اند.
- بگذارید خمیر یک یا دو روز خشک شود. نقشِ خشک‌شده را با خودِ صدف یا برگ مقایسه کنید. کدام جزئیات مانده و کدام از بین رفته است؟
بعد از کار با خمیر، دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
واژه‌های این درس
- فسیل - بقایا یا ردِ جانداری از زمان‌های بسیار دور که در سنگ مانده است.
- بقایا - آنچه از بدنِ جاندار پس از مرگش می‌ماند، مثل استخوان و صدف.
ایده‌ی اصلی
فسیل وقتی ساخته می‌شود که بدنِ جاندار زود زیرِ گِل و ماسه پنهان شود و در طولِ میلیون‌ها سال سنگ شود. بخش‌های سخت، مثل استخوان و صدف، بیشتر از همه فسیل می‌شوند.