روزنه‌های برگ
ما هوا را از راهِ بینی به شُش‌هایمان می‌بریم. گیاه نه بینی دارد و نه شُش. پس هوا از کجا وارد گیاه می‌شود؟
سوراخ‌هایی که دیده نمی‌شوند
پوستِ برگ پر از سوراخ‌های بسیار ریزی است که روزنه نام دارند. روزنه‌ها در رو و پشتِ برگ هستند و در بسیاری از گیاهان بیشترشان پشتِ برگ است. آن‌قدر ریزند که فقط با میکروسکوپ دیده می‌شوند. روی یک برگِ کوچک هزاران روزنه هست.
هر روزنه میانِ دو سلولِ لوبیایی‌شکل است. این دو سلول می‌توانند روزنه را باز و بسته کنند، مثلِ دو لبی که دهانی را باز و بسته می‌کنند.
گیاه هم تنفس می‌کند
پارسال دیدید که ما با تنفس اکسیژن می‌گیریم و کربن‌دی‌اکسید بیرون می‌دهیم. گیاه هم زنده است و شب و روز همین کار را می‌کند. هوا از راهِ روزنه‌ها وارد برگ می‌شود: گیاه اکسیژنِ آن را می‌گیرد و کربن‌دی‌اکسید را بیرون می‌دهد. ریشه‌ها هم هوای میانِ دانه‌های خاک را می‌گیرند.
آبی که از برگ بیرون می‌رود
در درس «آب چطور بالا می‌رود؟» دیدیم که آب از ریشه تا برگ بالا می‌رود. بیشترِ این آب به شکلِ بخار از روزنه‌ها بیرون می‌رود. در روزهای گرم و آفتابی، برگ‌ها آبِ زیادی از دست می‌دهند. اگر ریشه نتواند به همان اندازه آب برساند، برگ‌ها پژمرده می‌شوند. وقتی هوا خیلی گرم و خشک است، گیاه بسیاری از روزنه‌هایش را می‌بندد تا آبِ کمتری از دست بدهد.
در خانه امتحان کنید
- صبحِ یک روزِ آفتابی، با اجازه‌ی بزرگ‌ترها، یک کیسه‌ی پلاستیکیِ شفاف و خشک را دورِ شاخه‌ای پربرگ از درخت یا گلدان بکشید و دهانه‌اش را دورِ ساقه با نخ ببندید.
- چند ساعت بعد درونِ کیسه را نگاه کنید. این قطره‌ها از کجا آمده‌اند؟
- کیسه را باز کنید تا برگ‌ها دوباره هوا بگیرند.
واژه‌های این درس
- روزنه - سوراخِ بسیار ریز در پوستِ برگ که هوا از آن وارد و خارج می‌شود.
- بخارِ آب - آبی که به شکلِ گاز درآمده و دیده نمی‌شود.
ایده‌ی اصلی
برگ روزنه‌های بسیار ریزی دارد. گیاه از راهِ آن‌ها تنفس می‌کند: اکسیژن می‌گیرد و کربن‌دی‌اکسید بیرون می‌دهد. بخارِ آب هم از روزنه‌ها بیرون می‌رود.