بویایی
از مدرسه برمی‌گردید و هنوز در پله‌ها هستید که بوی قورمه‌سبزی به شما می‌رسد. در خانه بسته است و قابلمه را هم ندیده‌اید، اما می‌دانید شام چیست. بو چطور از آشپزخانه تا پله‌ها آمد؟
بو چیست؟
هر چیزی که بو دارد، ذره‌های بسیار ریزی از خودش در هوا رها می‌کند. این ذره‌های بودار آن‌قدر کوچک‌اند که با هیچ ذره‌بینی دیده نمی‌شوند. ذره‌ها در هوا پخش می‌شوند و با جریانِ هوا دورتر و دورتر می‌روند.
چیزهای گرم معمولاً بوی تندتری دارند، چون ذره‌های بیشتری رها می‌کنند. برای همین بوی غذای در حالِ پختن تا پله‌ها می‌رسد، اما بوی همان غذا وقتی در یخچال است به‌زحمت حس می‌شود.
درونِ بینی
وقتی نفس می‌کشید، هوا و ذره‌های بودارِ آن وارد بینی می‌شوند. در بالاترین بخشِ بینی، جایی به اندازه‌ی یک تمبر، پر از گیرنده‌های بو است. رویِ این گیرنده‌ها لایه‌ی نازکی از مخاط هست. ذره‌های بودار در مخاط حل می‌شوند و به گیرنده‌ها می‌رسند. گیرنده‌ها پیامی می‌سازند و عصبِ بویایی آن را به مغز می‌برد.
وقتی چیزی را بو می‌کشید، هوا را تند به بالای بینی می‌فرستید تا ذره‌های بیشتری به گیرنده‌ها برسند.
بو خبر می‌دهد
بویایی از ما محافظت هم می‌کند. بوی دود خبر از آتش می‌دهد و بوی بدِ غذا خبر از خراب شدنش. گازی که با آن آشپزی می‌کنیم خودش بویی ندارد؛ شرکتِ گاز بویی تند به آن اضافه می‌کند تا اگر گاز نشت کرد، زود بفهمیم.
بینی به بوها عادت هم می‌کند. وقتی تازه وارد آشپزخانه می‌شوید، بوی غذا را خوب حس می‌کنید، اما بعد از چند دقیقه کمتر حسش می‌کنید.
هشدار
چیزی را که نمی‌شناسید از نزدیک بو نکشید. شیشه را دور از صورت بگیرید و با دست کمی از هوای بالای آن را به سمتِ بینی‌تان بیاورید.
در خانه امتحان کنید
- با اجازه‌ی بزرگ‌ترها چند قطره گلاب روی یک تکه پنبه بریزید.
- یک نفر پنبه را در یک گوشه‌ی اتاق بگذارد. شما در گوشه‌ی دیگرِ اتاق بایستید.
- یکی زمان را بگیرد. چند ثانیه طول کشید تا بوی گلاب را حس کنید؟
- یک بار نزدیک‌تر بایستید و دوباره امتحان کنید. فاصله چه اثری داشت؟
واژه‌های این درس
- ذره‌های بودار - ذره‌های بسیار ریزی که از چیزهای بودار در هوا پخش می‌شوند.
- گیرنده‌ی بو - سلولی در بالای بینی که ذره‌های بودار را می‌شناسد.
- عصبِ بویایی - عصبی که پیامِ بو را به مغز می‌برد.
ایده‌ی اصلی
بوها ذره‌های بسیار ریزی‌اند که در هوا پخش می‌شوند. وقتی نفس می‌کشیم، به گیرنده‌های بالای بینی می‌رسند و عصبِ بویایی پیام را به مغز می‌برد.