لایه‌های سنگ، صفحه‌های تاریخِ زمین
روی میزِ شما یک دسته کاغذ است. هر روز کاغذِ تازه‌ای را که از مدرسه آورده‌اید روی بقیه گذاشته‌اید. حالا دنبالِ برگه‌ای از اولِ مهر می‌گردید. سراغِ بالای دسته می‌روید یا پایینِ آن؟
لایه روی لایه
پارسال دیدیم که رود شن، ماسه و گِل را به دریا و دریاچه می‌برد و این ذره‌ها کفِ آب ته‌نشین می‌شوند. هر بار لایه‌ی تازه‌ای روی لایه‌های قبلی می‌نشیند و پس از زمانی بسیار طولانی سخت می‌شود و سنگِ رسوبی می‌سازد. به این لایه‌ها لایه‌های رسوبی می‌گوییم.
درست مثلِ دسته‌ی کاغذها، هر لایه بعد از لایه‌ی زیرینش ساخته شده است. پس در لایه‌هایی که به هم نخورده‌اند:
- پایین‌ترین لایه از همه قدیمی‌تر است، چون اول از همه ته‌نشین شده است.
- بالاترین لایه از همه تازه‌تر است.
گاهی زمین لایه‌ها را خم می‌کند، می‌شکند یا حتی زیر و رو می‌کند. آن‌وقت خواندنشان سخت‌تر می‌شود. اما در بیشترِ جاها، لایه‌ها هنوز به همان ترتیبی هستند که ساخته شده‌اند.
زمین‌شناس‌ها لایه‌ها را می‌خوانند
به دانشمندی که سنگ‌ها، لایه‌ها و تاریخِ زمین را بررسی می‌کند زمین‌شناس می‌گوییم. زمین‌شناس لایه‌های سنگ را مثل صفحه‌های یک کتابِ بسیار قدیمی می‌خواند، از پایین به بالا.
فسیل‌های درونِ لایه‌ها هم ترتیب دارند. اگر در لایه‌ای پایین‌تر فسیلِ صدف باشد و در لایه‌ای بالاتر فسیلِ ماهی، می‌فهمیم آن صدف‌ها زودتر از آن ماهی‌ها زندگی می‌کرده‌اند. در لایه‌های بسیار پایین فقط فسیلِ جانداران ساده پیدا می‌شود. فسیلِ جانورانِ پیچیده‌تر، مثل ماهی‌ها و بعدها جانورانِ خشکی، در لایه‌های بالاتر است.
در خانه امتحان کنید
- یک ظرفِ شیشه‌ایِ شفاف و چند چیزِ ریزِ خشک از آشپزخانه بردارید: عدس، برنج، ماش، لوبیا.
- روزِ اول یک لایه عدس در ظرف بریزید. روزِ دوم یک لایه برنج روی آن، روزِ سوم ماش و روزِ چهارم لوبیا.
- هر روز روی یک کاغذ بنویسید که چه لایه‌ای ریخته‌اید و کاغذ را کنارِ ظرف بچسبانید.
- روزِ پنجم، ظرف را به کسی نشان دهید که کاغذها را ندیده است. از او بپرسید کدام لایه را اول ریخته‌اید.
- چطور فهمید؟ اگر ظرف را تکان داده بودید، باز هم می‌توانست بگوید؟
واژه‌های این درس
- لایه‌های رسوبی - لایه‌هایی از ذره‌های ته‌نشین‌شده که یکی روی دیگری ساخته می‌شوند و سنگ می‌شوند.
- زمین‌شناس - دانشمندی که سنگ‌ها و تاریخِ زمین را بررسی می‌کند.
ایده‌ی اصلی
لایه‌های سنگِ رسوبی یکی روی دیگری ساخته می‌شوند. در لایه‌هایی که به هم نخورده‌اند، لایه‌ی پایینی و فسیل‌هایش قدیمی‌تر از لایه‌های بالایی‌اند.