سه جور اهرم
پاییز است و حیاط پر از گردو. برادرتان گردوها را با گردوشکن می‌شکند، مادرتان برگ‌های ریخته را با جارو جمع می‌کند و پدرتان خاک را با فرغون به ته باغچه می‌برد. هر سه با اهرم کار می‌کنند. اما این سه اهرم شبیهِ هم نیستند. فرقشان در چیست؟
چه چیزی وسط است؟
در هر اهرم سه چیز هست: تکیه‌گاه، بار و نیروی ما. این سه همیشه روی یک خط‌اند و یکی از آن‌ها وسط است. از روی همین، اهرم‌ها را سه دسته می‌کنیم:
- تکیه‌گاه وسط است. الاکلنگ، قیچی و انبردست این‌طورند. بار در یک طرفِ تکیه‌گاه است و نیروی ما در طرفِ دیگر.
- بار وسط است. در فرغون، چرخ تکیه‌گاه است، دسته‌ها جای نیروی ما، و خاک بینِ آن دو. گردوشکن و دربازکن هم همین‌طورند.
- نیروی ما وسط است. در موچین، دو بازو در یک سر به هم وصل‌اند و این سر تکیه‌گاه است. نوک‌ها بار را می‌گیرند و انگشت‌های ما در وسط فشار می‌آورند. جارو هم این‌طور است: دستِ بالایی تکیه‌گاه است و دستِ پایینی نیرو می‌دهد.
هر دسته به چه درد می‌خورد؟
اهرم‌های دسته‌ی اول و دوم معمولاً نیروی لازم را کم می‌کنند. با گردوشکن، گردویی را می‌شکنید که با دست نمی‌شکست.
اهرم‌های دسته‌ی سوم نیرو را کم نمی‌کنند. حتی کمی نیروی بیشتری می‌خواهند. اما سرِ اهرم را راحت و دقیق حرکت می‌دهند. با موچین تیغِ ریزی را از انگشت بیرون می‌آورید و با جارو، با یک حرکتِ کوچکِ دست، برس را تا دورها می‌کشید.
در خانه امتحان کنید
- این ابزارها را در خانه پیدا کنید: قیچی، دربازکن، انبرِ قند یا موچین، و جارو.
- برای هر کدام بگویید تکیه‌گاه کجاست، بار کجاست و دستِ شما کجا نیرو می‌دهد.
- جدولی سه‌ستونی بکشید: «تکیه‌گاه وسط»، «بار وسط» و «نیرو وسط»، و هر ابزار را در ستونِ خودش بنویسید.
واژه‌های این درس
- دسته‌بندیِ اهرم‌ها - جدا کردنِ اهرم‌ها از روی اینکه تکیه‌گاه، بار یا نیرو وسط باشد.
- فرغون - گاریِ یک‌چرخی که بار در وسطِ آن است.
- موچین - انبرِ کوچکی که نیروی انگشت‌ها در وسطِ آن است.
ایده‌ی اصلی
در هر اهرم یکی از سه چیز وسط است: تکیه‌گاه، بار یا نیروی ما. دو دسته‌ی اول معمولاً نیرو را کم می‌کنند و دسته‌ی سوم حرکت را راحت و دقیق می‌کند.