مردمک در نورِ کم و زیاد
شب است و ناگهان برق می‌رود. اول هیچ چیز نمی‌بینید؛ اتاق سراسر سیاه است. چند دقیقه بعد، کم‌کم شکلِ کمد و پنجره و صندلی از تاریکی بیرون می‌آید. اتاق که روشن‌تر نشده است. پس چه چیزی عوض شد؟
مردمک بزرگ و کوچک می‌شود
در درسِ «چشم» دیدیم که نور از مردمک وارد چشم می‌شود. اندازه‌ی مردمک همیشه یکسان نیست. عنبیه ماهیچه‌های بسیار کوچکی دارد که مردمک را تنگ یا گشاد می‌کنند.
- در نورِ زیاد، مثلاً در حیاطِ آفتابی، عنبیه مردمک را کوچک می‌کند تا نورِ زیادی وارد چشم نشود و چشم را اذیت نکند.
- در نورِ کم، مثلاً شب در اتاق، عنبیه مردمک را بزرگ می‌کند تا نورِ بیشتری وارد چشم شود و بهتر ببینیم.
این کار خودبه‌خود انجام می‌شود. لازم نیست شما به آن فکر کنید.
چشم به تاریکی عادت می‌کند
وقتی برق رفت، مردمک‌ها در چند ثانیه گشاد شدند. اما این همه‌ی ماجرا نیست. گیرنده‌های شبکیه هم در تاریکی کم‌کم حساس‌تر می‌شوند و این کار چند دقیقه طول می‌کشد. برای همین هر چه بیشتر در تاریکی بمانید، بهتر می‌بینید.
برعکسش را هم تجربه کرده‌اید: وقتی از اتاقی تاریک به آفتاب می‌روید، چشم‌هایتان می‌زند و آن‌ها را تنگ می‌کنید تا مردمک‌ها کوچک شوند.
هشدار
هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکنید، حتی با چشمِ نیمه‌بسته. مردمک نمی‌تواند آن‌قدر کوچک شود که شبکیه را از نورِ خورشید حفظ کند.
چشمِ گربه
مردمکِ گربه گرد نیست، شکافی باریک و ایستاده است. در روزِ روشن این شکاف خیلی باریک می‌شود و در شب آن‌قدر گشاد می‌شود که تقریباً همه‌ی چشم را می‌گیرد. برای همین گربه در نورِ کم بسیار بهتر از ما می‌بیند.
در خانه امتحان کنید
- شب، با کمکِ یک بزرگ‌تر همه‌ی چراغ‌های یک اتاق را خاموش کنید.
- همان لحظه، نامِ هر چیزی را که در اتاق می‌بینید بگویید و بشمارید.
- یک دقیقه صبر کنید و دوباره بشمارید. پنج دقیقه بعد هم یک بار دیگر.
- هر سه عدد را بنویسید. عددها چطور تغییر کردند؟ چرا؟
واژه‌های این درس
- مردمک - سوراخِ وسطِ عنبیه که در نورِ زیاد کوچک و در نورِ کم بزرگ می‌شود.
- عنبیه - حلقه‌ی رنگی‌ای که با ماهیچه‌های کوچکش اندازه‌ی مردمک را تغییر می‌دهد.
- عادت کردنِ چشم به تاریکی - حساس‌تر شدنِ کم‌کمِ چشم در نورِ کم.
ایده‌ی اصلی
عنبیه مردمک را در نورِ زیاد کوچک و در نورِ کم بزرگ می‌کند تا نورِ مناسبی وارد چشم شود. در تاریکی، چشم کم‌کم حساس‌تر می‌شود و بهتر می‌بینیم.