گیاخاک، بخشِ تیره‌ی خاک
اگر در جنگل یا زیرِ درختی کهنسال، برگ‌های خشکِ روی زمین را کنار بزنید، زیرشان برگ‌هایی نیمه‌پوسیده و نرم پیدا می‌کنید. زیرِ آن‌ها هم خاکی تیره و نم‌دار هست که بوی جنگل می‌دهد. این خاکِ تیره چیست و از کجا آمده است؟
برگ چطور خاک می‌شود؟
برگی که از درخت می‌افتد، غذای خیلی از جانداران می‌شود. کرم‌های خاکی آن را می‌خورند و تکه‌تکه می‌کنند. قارچ‌ها و جانداران بسیار ریزی که با چشم دیده نمی‌شوند، باقی‌مانده را تجزیه می‌کنند، یعنی آن را به ذره‌های ریز و ریزتر تبدیل می‌کنند. ریشه‌های مرده و باقی‌مانده‌ی جانوران هم همین سرنوشت را دارند.
آنچه در پایان می‌ماند، ماده‌ای تیره و پوک است که گیاخاک نام دارد. گیاخاک بیشتر در لایه‌ی رویِ خاک است، درست زیرِ برگ‌های افتاده. هرچه پایین‌تر بروید، گیاخاک کمتر و تکه‌های سنگ بیشتر می‌شود.
گیاخاک چه کار می‌کند؟
- آب را نگه می‌دارد. گیاخاک مثلِ اسفنج است. خاکِ ماسه‌ای که گیاخاک داشته باشد، آب را زود از دست نمی‌دهد.
- خاک را پوک می‌کند. میانِ ذره‌هایش فاصله هست و هوا از این فاصله‌ها به ریشه‌ها می‌رسد. خاکِ رُسیِ سفت هم با گیاخاک نرم‌تر می‌شود.
- غذای گیاه را دارد. موادی که روزی در برگ‌ها بوده، با گیاخاک به خاک برمی‌گردد و ریشه‌ها دوباره آن‌ها را جذب می‌کنند.
پس خاکی که تیره‌تر است و گیاخاکِ بیشتری دارد، معمولاً برای کاشتن بهتر است. باغبان‌ها هم برای همین پوستِ میوه و برگ‌های خشک را جمع می‌کنند تا بپوسند و به خاک برگردند.
در خانه امتحان کنید
- با دستکش و یک بیلچه، یک مشت خاک از زیرِ درختی پربرگ و یک مشت از گوشه‌ای لخت و بی‌گیاه بردارید و روی دو کاغذ بریزید.
- رنگ و بوی آن‌ها را مقایسه کنید. در کدام تکه‌های برگ و ریشه می‌بینید؟
- از هرکدام یک قاشق در یک لیوانِ آب بریزید و هم بزنید. روی آبِ کدام لیوان تکه‌های بیشتری شناور می‌ماند؟ آن تکه‌ها باقی‌مانده‌ی گیاهان‌اند.
- پس از کار دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
واژه‌های این درس
- گیاخاک - بخشِ تیره و پوکِ خاک که از پوسیدنِ گیاهان و جانوران درست می‌شود.
- تجزیه کردن - خرد کردنِ باقی‌مانده‌ی جانداران به ذره‌های بسیار ریز.
ایده‌ی اصلی
کرم‌ها، قارچ‌ها و جاندارانِ ریز برگ‌ها و باقی‌مانده‌ی جانداران را به گیاخاک تبدیل می‌کنند. گیاخاک آب را نگه می‌دارد، خاک را پوک می‌کند و به گیاه غذا می‌رساند.