تغییرهای تند و کُند
دو موز از یک خوشه خریده‌اید. یکی را در سبدِ میوه کنارِ بخاری می‌گذارید و دیگری را در یخچال. سه روز بعد، موزِ کنارِ بخاری پر از لکه‌های قهوه‌ای است، اما موزِ یخچال هنوز زرد است. هر دو یک موز بودند. چرا یکی زودتر تغییر کرد؟
تند یا کُند
همه‌ی تغییرها به یک اندازه طول نمی‌کشند. شعله‌ی گاز در یک لحظه روشن می‌شود و چوب کبریت در چند ثانیه می‌سوزد. ماست شدنِ شیر چند ساعت طول می‌کشد. قهوه‌ای شدنِ موز چند روز، و زنگ زدنِ یک درِ آهنی چند ماه یا چند سال.
به اینکه یک تغییر چقدر تند انجام می‌شود، سرعتِ واکنش می‌گوییم. واکنش همان تغییرِ شیمیایی است.
گرما تند می‌کند، سرما کُند
بیشترِ تغییرها در گرما تندتر و در سرما کُندتر انجام می‌شوند. برای همین:
- موزِ کنارِ بخاری زودتر از موزِ یخچال قهوه‌ای شد.
- گوشت و شیر را در یخچال نگه می‌داریم تا دیرتر فاسد شوند.
- برای ماست بستن، شیر را ولرم می‌کنیم و ظرف را در جای گرم می‌پوشانیم. در جای سرد شیر خیلی دیر ماست می‌شود.
تکه‌های ریز زودتر
یک کُنده‌ی کلفتِ چوب دیر آتش می‌گیرد، اما همان چوب اگر به ترکه‌های نازک خرد شود، زود آتش می‌گیرد. در ترکه‌های نازک چوبِ بیشتری با هوا تماس دارد. سیبی که رنده شده هم خیلی زودتر از سیبِ درسته قهوه‌ای می‌شود.
پس دو راه برای تند کردنِ یک تغییر داریم: گرم کردن و ریز کردن. برای کُند کردنش هم سرد نگه می‌داریم.
در خانه امتحان کنید
با کمک یک بزرگ‌تر که چاقو را به دست می‌گیرد:
- یک سیب را از وسط نصف کنید.
- یک نیمه را در بشقابی روی میزِ آشپزخانه و نیمه‌ی دیگر را در یخچال بگذارید.
- بعد از یک ساعت دو نیمه را کنارِ هم بگذارید. کدام قهوه‌ای‌تر شده است؟
- چه چیزهایی را در این آزمایش ثابت نگه داشتید؟
واژه‌های این درس
- واکنش - تغییرِ شیمیایی، که در آن ماده‌ی تازه‌ای درست می‌شود.
- سرعتِ واکنش - اینکه یک تغییرِ شیمیایی چقدر تند انجام می‌شود.
- تغییرِ سریع - تغییری که در چند ثانیه یا چند دقیقه انجام می‌شود.
- تغییرِ کُند - تغییری که روزها، ماه‌ها یا سال‌ها طول می‌کشد.
ایده‌ی اصلی
بعضی تغییرها تند و بعضی کُندند. گرما و ریز کردن بیشترِ تغییرها را تندتر می‌کنند و سرما آن‌ها را کُندتر.