ماسه، رُس و خاکِ باغچه
کوزه‌گرها با رُس کوزه و بشقاب می‌سازند، اما هیچ کوزه‌گری با ماسه کوزه نمی‌سازد. هر دو خاک‌اند. پس چه فرقی با هم دارند؟
خاک‌ها را با دست بشناسید
در سال‌های پیش دیدیم که خاک مخلوطی از تکه‌های ریزِ سنگ، باقی‌مانده‌ی جانداران، آب و هواست. اندازه‌ی تکه‌های سنگ از خاکی به خاکِ دیگر فرق دارد و همین فرق است که خاک‌ها را از هم جدا می‌کند.
- ماسه: دانه‌هایش آن‌قدر درشت است که با چشم دیده می‌شود و زیرِ انگشت زبر است. ماسه‌ی نم‌دار به هم نمی‌چسبد. تا فشارش بدهید، از هم می‌پاشد.
- رُس: دانه‌هایش بسیار ریز است، آن‌قدر که حتی با ذره‌بین هم تک‌تک دیده نمی‌شوند. رُسِ نم‌دار نرم و چسبناک است و می‌شود از آن رشته‌ای نازک مثلِ ماکارونی ساخت. کوزه‌گرها برای همین چسبندگی از رُس کوزه می‌سازند.
- خاکِ باغچه: مخلوطی از ماسه، رُس و گیاخاک است. تیره و پوک است و گلوله می‌شود، اما با کمی فشار خرد می‌شود. درباره‌ی گیاخاک در درسِ بعد می‌خوانید.
کدام زودتر ته‌نشین می‌شود؟
اگر کمی خاک را در شیشه‌ای پر از آب تکان دهید و کنار بگذارید، دانه‌ها ته‌نشین می‌شوند، یعنی کم‌کم پایین می‌روند و ته شیشه می‌نشینند. اما همه با هم پایین نمی‌روند.
دانه‌های درشت و سنگینِ ماسه در چند ثانیه ته‌نشین می‌شوند. ذره‌های رُس آن‌قدر ریز و سبک‌اند که ساعت‌ها و حتی چند روز در آب معلق می‌مانند و آب را گِل‌آلود نگه می‌دارند. برای همین آبِ رودخانه بعد از باران تا مدت‌ها گِل‌آلود است: رُسِ ریز در آن شناور است. وقتی سرانجام همه‌چیز ته‌نشین شد، ماسه پایین است و رُس لایه‌ی نازکی روی آن.
در خانه امتحان کنید
- با دستکش، یک قاشق از چند خاکِ مختلف بردارید: ماسه‌ی بازی، خاکِ گلدان و خاکِ کوچه یا باغچه.
- هرکدام را با چند قطره آب نم‌دار کنید، اما خیس نه.
- سعی کنید میانِ دو کفِ دست از هرکدام رشته‌ای بلند و نازک بسازید.
- کدام رشته شد و کدام از هم پاشید؟ هرچه رشته بلندتر شود، خاک رُسِ بیشتری دارد.
- پس از کار دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.
واژه‌های این درس
- ماسه - خاکی با دانه‌های درشت و زبر که به هم نمی‌چسبند.
- رُس - خاکی با دانه‌های بسیار ریز که نم‌دارش نرم و چسبناک است.
- خاکِ باغچه - مخلوطی از ماسه، رُس و گیاخاک.
- ته‌نشین شدن - پایین رفتن و نشستنِ ذره‌ها در ته آب.
ایده‌ی اصلی
ماسه درشت و زبر است و رُس بسیار ریز و چسبناک. در آب، دانه‌های درشت زود ته‌نشین می‌شوند و ذره‌های ریزِ رُس دیرتر از همه.