فسیل‌ها چه می‌گویند؟
هیچ آدمی هیچ‌وقت یک دایناسورِ زنده ندیده است. دایناسورها حدود شصت و شش میلیون سال پیش از بین رفتند، خیلی پیش از آنکه انسانی روی زمین باشد. پس از کجا می‌دانیم دایناسورها چه شکلی بودند، چقدر بزرگ بودند و چه می‌خوردند؟
فسیل‌ها از جاندارانِ گذشته خبر می‌دهند
دانشمندان همه‌ی آنچه درباره‌ی دایناسورها می‌دانند از فسیل‌ها فهمیده‌اند. از روی استخوان‌های فسیل‌شده، اندازه و شکلِ بدنِ جانور را می‌سازند. دندان‌ها نشان می‌دهند جانور چه می‌خورده است: دندان‌های تیز و خنجری برای پاره کردنِ گوشت‌اند و دندان‌های پهن برای ساییدنِ گیاه. ردِ پاهای فسیل‌شده هم می‌گویند جانور تنها راه می‌رفته یا گروهی، و آرام یا تند.
فسیل‌ها از آب‌وهوا و دریاهای گذشته خبر می‌دهند
فسیل‌ها فقط از خودِ جانداران نمی‌گویند. از جای زندگیِ آن‌ها هم خبر می‌دهند:
- فسیلِ صدف و ماهی در دیواره‌ی کوه یعنی آن‌جا روزی دریا بوده است. در کوه‌های زاگرس فسیلِ صدف‌های دریایی فراوان است.
- فسیلِ سرخس‌ها و گیاهانِ پهن‌برگ در جایی که امروز خشک است، یعنی روزگاری آن‌جا گرم و مرطوب بوده است.
در نزدیکیِ مراغه، در آذربایجان، زمین‌شناس‌ها فسیل‌های فراوانی از جانورانی پیدا کرده‌اند که حدود هشت میلیون سال پیش آن‌جا زندگی می‌کردند: اسب‌هایی که در هر پا سه انگشت داشتند، خویشاوندانِ زرافه، کرگدن‌ها و فیل‌هایی متفاوت با فیل‌های امروز. این جانوران علف‌خوارِ دشت‌های باز بودند. پس دانشمندان می‌فهمند که آن‌جا در آن زمان دشتی پر از علف و درختانِ پراکنده بوده است، شبیهِ دشت‌های امروزِ آفریقا.
چرا از بعضی جانداران فسیلِ کمی داریم؟
حشره‌ها بیشترین جانورانِ روی زمین‌اند، اما فسیلِ حشره نسبت به تعدادشان کم است. بدنِ حشره کوچک و نازک است و استخوان ندارد، پس زود می‌پوسد و کم‌تر فرصت می‌کند زیرِ گِل بماند. فسیل‌ها فقط بخشِ کوچکی از جاندارانِ گذشته را نشان می‌دهند، بیشتر آن‌هایی را که بخش‌های سخت داشتند.
گاهی هم حشره‌ای در صمغِ چسبناکِ درخت گیر می‌افتد. صمغ در طولِ میلیون‌ها سال سخت می‌شود و کهربا می‌شود، و حشره درونِ آن تقریباً سالم می‌ماند.
در خانه امتحان کنید
- اگر در شهرتان موزه‌ی تاریخِ طبیعی هست، با خانواده به آن بروید و فسیل‌ها را ببینید. اگر نیست، در کتاب‌ها یا اینترنت با کمک یک بزرگ‌تر عکسِ دندانِ فسیل‌شده‌ی چند جانور را پیدا کنید.
- برای هر دندان حدس بزنید: صاحبش گوشت می‌خورده یا گیاه؟ چرا؟
- به دندان‌های خودتان در آینه نگاه کنید. کدام دندان‌ها تیزند و کدام پهن؟ انسان چه می‌خورد؟
واژه‌های این درس
- کهربا - صمغِ درختی که در طولِ میلیون‌ها سال سخت شده است.
- آب‌وهوا - گرما، سرما، باران و خشکیِ یک جا در طولِ سال‌ها.
ایده‌ی اصلی
فسیل‌ها نشان می‌دهند در گذشته چه جاندارانی زندگی می‌کردند و چه می‌خوردند، و جایی که آن‌ها زندگی می‌کردند دریا بوده یا خشکی، و گرم و مرطوب بوده یا خشک.