ماده‌ی تازه
مادربزرگ یک تخم‌مرغ را در ماهیتابه می‌شکند. سفیده‌ی آن شفاف و لزج است. چند دقیقه بعد سفیده سفید و سفت شده و بوی خوبی در آشپزخانه پیچیده است. آیا این هنوز همان تخم‌مرغِ خام است، فقط به شکلی دیگر؟
چیزی که دیگر برنمی‌گردد
تخم‌مرغِ پخته را هر کاری کنید، دوباره خام نمی‌شود. سفیده‌اش دیگر شفاف نیست، مزه و بویش هم با تخم‌مرغِ خام فرق دارد. در پختن، ماده‌ی تازه‌ای درست شده است که پیش از آن نبود.
به تغییری که در آن ماده‌ی تازه درست می‌شود، تغییر شیمیایی می‌گوییم.
تغییرهای شیمیایی دورِ ما
تغییرِ شیمیایی را هر روز می‌بینیم:
- خمیر در تنور به نانِ برشته تبدیل می‌شود.
- شیر با کمی ماست در جای گرم ماست می‌شود.
- چوب کبریت می‌سوزد و دود و خاکستر می‌دهد.
- سیبِ نصفه در هوا قهوه‌ای می‌شود.
- میوه‌ای که مدتی مانده فاسد می‌شود و بوی بد می‌دهد.
در هر کدام، ماده‌ی اول به ماده‌ی دیگری تبدیل شده است.
نشانه‌های تغییرِ شیمیایی
چطور بفهمیم ماده‌ی تازه‌ای درست شده است؟ این نشانه‌ها کمک می‌کنند:
- رنگ عوض می‌شود: نانِ سفید در توستر قهوه‌ای می‌شود.
- بو یا مزه عوض می‌شود: شیرِ ماست‌شده ترش است.
- گاز درست می‌شود: وقتی جوش‌شیرین را در سرکه بریزید، حباب‌های زیادی بالا می‌آید.
- گرما یا نور پیدا می‌شود: شعله‌ی کبریت هم نور دارد و هم گرما.
هشدار
هیچ‌وقت چیزی را خودتان آتش نزنید و موادِ ناشناخته را با هم مخلوط نکنید. آزمایش‌هایی را که گرما یا شعله دارند فقط با کمکِ یک بزرگ‌تر انجام دهید.
در خانه امتحان کنید
با کمک یک بزرگ‌تر:
- یک قاشق جوش‌شیرین را در یک لیوانِ خالی بریزید.
- کمی سرکه رویش بریزید و نگاه کنید.
- حباب‌ها گاز تازه‌ای‌اند که پیش از این نبود. آیا این تغییرِ شیمیایی است؟ چرا؟
واژه‌های این درس
- تغییر شیمیایی - تغییری که در آن ماده‌ی تازه‌ای درست می‌شود.
- فاسد شدن - خراب شدنِ غذا، که بو و مزه‌اش را عوض می‌کند.
- سوختن - تغییرِ شیمیایی‌ای که در آن چیزی با شعله نور و گرما می‌دهد.
ایده‌ی اصلی
در تغییرِ شیمیایی ماده‌ی تازه‌ای درست می‌شود. عوض شدنِ رنگ، بو یا مزه، و پیدا شدنِ گاز، گرما یا نور نشانه‌های آن‌اند.