وقتی خاک می‌رود
گاهی آسمانِ شهر زرد و خاک‌آلود می‌شود و لایه‌ای گرد روی ماشین‌ها و پنجره‌ها می‌نشیند. این همه خاک از کجا آمده است؟ از زمین‌های خشک و بی‌گیاهی که شاید صدها کیلومتر دورتر باشند.
باد و آب خاک را می‌برند
پارسال دیدیم که آب و باد سنگ‌ها را می‌سایند و جابه‌جا می‌کنند. با خاک هم همین کار را می‌کنند، و خیلی آسان‌تر، چون دانه‌های خاک ریز و سبک‌اند. به بُرده شدنِ خاک با باد و آب فرسایشِ خاک می‌گوییم.
- آب: بارانِ تند روی زمینِ شیب‌دار راه می‌افتد و خاکِ رویی را می‌شوید و با خودش می‌برد. آبِ قهوه‌ایِ سیل پر از همان خاکِ باارزشِ مزرعه‌هاست.
- باد: در زمینِ خشک و بی‌گیاه، باد دانه‌های ریزِ خاک را بلند می‌کند و تا جاهای دور می‌بَرد. توفانِ گرد و خاک همین است.
در درس «سنگ چطور خاک می‌شود؟» دیدیم که ساخته شدنِ لایه‌ای از خاک به کلفتیِ یک انگشت صدها سال طول می‌کشد. یک سیل یا یک توفان ممکن است همین مقدار را در یک روز ببرد.
گیاهان، نگهبانِ خاک
ریشه‌ی گیاهان مثلِ توری درهم در خاک پخش می‌شود و آن را نگه می‌دارد. برگ‌ها هم ضربه‌ی قطره‌های باران را می‌گیرند تا خاک از جا کنده نشود. برای همین زمینِ پرگیاه کمتر فرسایش پیدا می‌کند.
آدم‌ها گاهی فرسایش را بیشتر می‌کنند: درخت‌ها را می‌بُرند، می‌گذارند گله‌ها همه‌ی گیاهانِ مرتع را بخورند، یا زمینِ خشک را در فصلِ باد شخم می‌زنند. اما می‌توانند جلویش را هم بگیرند:
- درخت بکارند و ردیف‌هایی از درخت دورِ مزرعه‌ها بکارند تا جلوی باد را بگیرند؛
- روی تپه‌ها زمینِ پلکانی بسازند تا آبِ باران آهسته شود و در خاک فرو برود؛
- زمینِ لخت را با گیاه بپوشانند.
در خانه امتحان کنید
- دو سینیِ کم‌عمق بردارید و در هر دو خاک بریزید. روی خاکِ یکی، یک هفته پیش از آزمایش دانه‌ی شاهی یا گندم بپاشید و آبش بدهید تا سبز شود.
- با کمک یک بزرگ‌تر و در حیاط، هر دو سینی را کمی شیب‌دار بگذارید، طوری که لبه‌ی پایینِ هرکدام بالای یک ظرف باشد.
- با آب‌پاش روی هر دو به یک اندازه آب بپاشید.
- آبِ کدام ظرف گِل‌آلودتر است؟ خاکِ کدام سینی بیشتر رفته است؟
واژه‌های این درس
- فرسایشِ خاک - بُرده شدنِ خاک با باد و آب.
- زمینِ پلکانی - زمینی روی تپه که مثلِ پله صاف شده است.
ایده‌ی اصلی
باد و آب خاکِ لخت را با خود می‌برند و خاکِ تازه صدها سال طول می‌کشد تا ساخته شود. ریشه و برگِ گیاهان، درخت‌کاری و زمینِ پلکانی خاک را نگه می‌دارند.