یخ و ریشه، سنگ‌شکن‌های آرام
کنارِ پیاده‌رو درختِ کهنه‌ای هست و موزاییک‌های دورش بالا آمده و شکسته‌اند. کسی با چکش به آن‌ها نزده است. پس چه چیزی زورش به سنگ و سیمان رسیده است؟
یخ در شکافِ سنگ
بیشترِ چیزها وقتی سرد می‌شوند، کمی جمع می‌شوند. آب فرق دارد: وقتی یخ می‌زند، جای بیشتری می‌گیرد.
در کوه‌های بلند، روزها برف آب می‌شود و آبش در شکاف‌های سنگ فرو می‌رود. شب هوا زیرِ صفر می‌رود و این آب یخ می‌زند. یخ که جای بیشتری می‌خواهد، دیواره‌های شکاف را به دو طرف هُل می‌دهد و شکاف کمی پهن‌تر می‌شود. فردا یخ آب می‌شود، آبِ بیشتری در شکافِ پهن‌تر می‌رود و شب دوباره یخ می‌زند. پس از زمستان‌های بسیار، تکه‌ای از سنگ جدا می‌شود و پایین می‌غلتد.
ریشه، آهسته اما پرزور
گاهی باد دانه‌ی کوچکی را در شکافِ سنگ یا دیوار می‌اندازد. دانه با کمی خاک و آب جوانه می‌زند. ریشه‌اش در شکاف پایین می‌رود و هر سال کلفت‌تر می‌شود. ریشه آهسته رشد می‌کند، اما زورِ زیادی دارد و دیواره‌های شکاف را از هم باز می‌کند. موزاییک‌های کنارِ آن درختِ کهنه هم همین‌طور بالا آمده‌اند: ریشه‌های کلفت از زیر هُلشان داده‌اند.
ریشه‌ها موادی هم بیرون می‌دهند که سطحِ سنگ را کمی سست می‌کند. پس گیاهان، هم با زور و هم با این مواد، به خرد شدنِ سنگ کمک می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- یک ظرفِ پلاستیکیِ یخ را درست تا لبه آب کنید، طوری که سطحِ آب با لبه‌ی خانه‌ها یکی باشد.
- ظرف را شب در فریزر بگذارید.
- صبح نگاه کنید: یخ‌ها از لبه بالاتر آمده‌اند؟ آب برای یخ زدن جای بیشتری لازم داشت.
هشدار
هیچ‌وقت بطریِ شیشه‌ایِ پر از آب را در فریزر نگذارید. یخ شیشه را می‌شکند و تکه‌هایش تیز است.
واژه‌های این درس
- هوازدگی - خرد شدنِ آهسته‌ی سنگ؛ یخ و ریشه دو تا از عامل‌های آن‌اند.
- عامل - چیزی که باعثِ اتفاقی می‌شود.
ایده‌ی اصلی
آب وقتی یخ می‌زند جای بیشتری می‌گیرد و شکافِ سنگ را پهن می‌کند. ریشه‌ی گیاهان هم در شکاف‌ها رشد می‌کنند و سنگ را می‌شکافند.