تقسیمی که از کنترل خارج می‌شود
در درسِ پیش دیدیم که یاخته‌ها تقسیم می‌شوند تا بدن رشد کند و زخم‌ها خوب شوند. اما یاخته از کجا می‌داند کِی تقسیم شود و کِی بایستد؟ وقتی زخمِ زانو پر شد، یاخته‌های پوست دیگر تقسیم نمی‌شوند. اگر این ترمز کار نکند، چه می‌شود؟
ترمزِ تقسیم
یاخته‌های سالم از دستورهای دِنای خود و از پیام‌های یاخته‌های اطراف پیروی می‌کنند. فقط وقتی تقسیم می‌شوند که بدن به یاخته‌ی تازه نیاز دارد، و وقتی جا پر شد، می‌ایستند. یاخته‌ای هم که آسیبِ زیادی دیده، معمولاً خودش را از بین می‌برد.
گاهی در طولِ سال‌ها، چند جهشِ پشتِ سرِ هم در دِنای یک یاخته پیش می‌آید و همین ترمزها را خراب می‌کند. آن یاخته، بی‌آنکه بدن به یاخته‌ی بیشتری نیاز داشته باشد، پشتِ سرِ هم تقسیم می‌شود و یاخته‌های تازه‌اش هم همین‌طورند. از این تقسیم‌های بی‌حساب توده‌ای از یاخته‌ها درست می‌شود. به این بیماری سرطان می‌گوییم.
یاخته‌های سرطانی جای یاخته‌های سالم را می‌گیرند، غذای آن‌ها را مصرف می‌کنند و گاهی با خون به جاهای دیگرِ بدن هم می‌روند. سرطان واگیر نیست؛ یعنی از کسی به کسِ دیگر نمی‌رسد. خیلی از سرطان‌ها اگر زود پیدا شوند، درمان‌پذیرند.
چه چیزهایی خطر را بیشتر می‌کنند؟
خطرِ سرطان در سال‌های پیری بیشتر است، چون جهش‌ها کم‌کم جمع می‌شوند. ژن‌ها هم نقش دارند؛ اما بسیاری از عاملان در محیط‌اند، یعنی چیزهایی که به دِنا آسیب می‌زنند:
- دود و تنباکو: سیگار، قلیان و دودِ آن‌ها در هوا خطرِ سرطانِ شش، دهان و مری را زیاد می‌کنند، حتی برای کسی که فقط دودِ دیگران را تنفس می‌کند.
- آفتابِ تند: پرتوِ فرابنفشِ خورشید به یاخته‌های پوست آسیب می‌زند.
- بعضی آلاینده‌ها: مثلِ دودِ سوخت‌های فسیلی و بعضی سم‌های کشاورزی، اگر زیاد و طولانی با آن‌ها سروکار داشته باشیم.
چه کارهایی خطر را کم می‌کنند؟
هیچ کاری خطر را صفر نمی‌کند، اما عادت‌های سالم آن را بسیار کم‌تر می‌کنند: سیگار و قلیان را شروع نکردن، دوری از جاهای پر از دود، میوه و سبزی فراوان و غذای کم‌چرب، ورزش و تحرکِ روزانه، کلاه و سایه در آفتابِ ظهرِ تابستان، و رفتن به پزشک وقتی چیزی در بدن عجیب به نظر می‌رسد.
در خانه امتحان کنید
یک هفته هر روز بنویسید چند وعده میوه و سبزی خورده‌اید و چند دقیقه ورزش یا پیاده‌روی کرده‌اید. در پایانِ هفته، با خانواده درباره‌ی یک کارِ کوچک صحبت کنید که همه با هم می‌توانند برای کم کردنِ خطرِ سرطان شروع کنند.
واژه‌های این درس
- سرطان - بیماری‌ای که در آن یاخته‌ها بی‌حساب تقسیم می‌شوند و توده می‌سازند.
- توده - انبوهی از یاخته‌هایی که بی‌نیازِ بدن ساخته شده‌اند.
- عاملِ خطر - چیزی که احتمالِ بیماری را بیشتر می‌کند، بی‌آنکه آن را حتمی کند.
ایده‌ی اصلی
سرطان وقتی پیش می‌آید که جهش‌ها ترمزِ تقسیمِ یک یاخته را خراب کنند و یاخته‌ها بی‌حساب تقسیم شوند. دود و تنباکو، آفتابِ تند و بعضی آلاینده‌ها خطر را بیشتر می‌کنند و عادت‌های سالم آن را کم‌تر.