تولیدمثلِ غیرجنسی
یک قاشق مخمرِ نانوایی را با کمی شکر در آبِ ولرم بریزید. بعد از ده دقیقه، روی آب کف و حباب جمع می‌شود و بوی خمیرِ نان بلند می‌شود. اگر قطره‌ای از آن را زیرِ میکروسکوپ ببینید، یاخته‌های گردِ بی‌شماری می‌بینید که بعضی‌شان برآمدگیِ کوچکی دارند. این یاخته‌ها چطور این‌قدر زیاد شدند، آن هم بی‌آنکه جفتی داشته باشند؟
چرا تولیدمثل؟
جانداران غذا می‌خورند، تنفس می‌کنند و مواد زائد را دفع می‌کنند تا خودشان زنده بمانند. اما تولیدمثل برای زنده ماندنِ یک جاندار لازم نیست؛ برای ادامه‌ی نسلِ آن لازم است. هر جانداری روزی می‌میرد. اگر افرادِ یک نوع جاندار نتوانند زاده‌ای بسازند، آن نوع جاندار از زمین برمی‌افتد.
جانداران دو راه برای تولیدمثل دارند: جنسی، که به دو والدِ نر و ماده نیاز دارد، و غیرجنسی، که فقط یک والد لازم دارد. در این درس با راهِ دوم آشنا می‌شویم.
یک والد، زاده‌های یکسان
در تولیدمثلِ غیرجنسی، زاده‌ها با رشتمان ساخته می‌شوند؛ پس همان ژن‌های والد را دارند و مثلِ نسخه‌ای از او هستند. این راه در جاندارانِ تک‌یاخته‌ای رایج‌ترین راه است، اما در بسیاری از گیاهان و بعضی جانوران هم دیده می‌شود. چند روشِ آن:
- دونیم شدن: یاخته‌ی باکتری بزرگ می‌شود، از دِنایش نسخه برمی‌دارد و از وسط دو تا می‌شود. هر نیمه یک باکتریِ کامل است. اگر غذا و گرما کافی باشد، این کار حدودِ هر بیست دقیقه یک بار تکرار می‌شود.
- جوانه زدن: روی یاخته‌ی مخمر برآمدگیِ کوچکی پیدا می‌شود، یعنی جوانه. جوانه بزرگ‌تر می‌شود و یاخته‌ی مخمرِ تازه‌ای است که ممکن است جدا شود یا به یاخته‌ی مادر چسبیده بماند.
- قطعه‌قطعه شدن: اگر تکه‌ای از خزه جدا شود و به جای مرطوبی بیفتد، رشد می‌کند و خودش خزه‌ی کاملی می‌شود.
سریع، اما همه شبیهِ هم
تولیدمثلِ غیرجنسی سریع است و جفت لازم ندارد. یک باکتری در یک روز می‌تواند میلیاردها زاده داشته باشد. اما همه‌ی زاده‌ها ژن‌های یکسانی دارند. اگر محیط عوض شود، مثلاً دارویی برسد یا هوا سرد شود، و این ژن‌ها برای وضعِ تازه مناسب نباشند، همه با هم آسیب می‌بینند.
در خانه امتحان کنید
با کمکِ یک بزرگ‌تر، یک قاشق چای‌خوری مخمرِ نانوایی و یک قاشق شکر را در نصف لیوان آبِ ولرم (نه داغ) حل کنید و روی دهانه‌ی لیوان یک بادکنک یا پلاستیک بکشید. لیوان را در جای گرم بگذارید. هر ده دقیقه نگاه کنید. چه می‌بینید؟ چرا آبِ داغ کار را خراب می‌کند؟
واژه‌های این درس
- تولیدمثل - ساختنِ زاده‌های تازه برای ادامه‌ی نسل.
- تولیدمثلِ غیرجنسی - تولیدمثل با یک والد، که زاده‌هایش ژن‌های یکسانی با والد دارند.
- دونیم شدن - دو تا شدنِ یاخته‌ی باکتری.
- جوانه زدن - بیرون آمدنِ جاندارِ تازه به شکلِ برآمدگی از بدنِ والد.
- قطعه‌قطعه شدن - رشدِ تکه‌ای جداشده به جاندارِ کامل.
ایده‌ی اصلی
در تولیدمثلِ غیرجنسی یک والد به‌تنهایی زاده‌هایی می‌سازد که ژن‌هایشان مثلِ خودش است؛ با دونیم شدن، جوانه زدن یا قطعه‌قطعه شدن. این راه سریع است، اما همه‌ی زاده‌ها شبیهِ هم‌اند.