سنگ‌هایی که لایه‌لایه ساخته شدند
ته‌مانده‌ی یک لیوانِ چای را چند ساعت نگه دارید: تفاله‌ها ته می‌نشینند و لایه‌ای در کفِ لیوان می‌سازند. اگر هر روز چای تازه بریزید و هیچ‌وقت لیوان را نشویید، لایه‌ها روی هم جمع می‌شوند. در کفِ دریاها و دریاچه‌ها چیزی شبیه به همین، هزاران سال است که ادامه دارد. این لایه‌ها چطور به سنگ تبدیل می‌شوند؟
از رسوب تا سنگ
سنگ‌های روی زمین با آب، باد، تغییرِ دما، ریشه‌ی گیاهان و کارِ انسان کم‌کم خرد می‌شوند. رودها، یخچال‌ها و باد این خرده‌ها را به دریاها و دریاچه‌ها می‌برند. آن‌جا رسوب‌ها ته‌نشین می‌شوند و لایه‌لایه روی هم انباشته می‌شوند. با گذشتِ زمان، وزنِ لایه‌های بالایی آب را از میانِ لایه‌های پایینی بیرون می‌فشارد و موادی که در آب حل بودند، مثلِ چسب، دانه‌ها را به هم می‌چسبانند. این‌گونه رسوبِ نرم به سنگِ رسوبی سخت تبدیل می‌شود.
چهار راهِ ساخته شدن
- از خرده‌سنگ‌ها: وقتی قلوه‌سنگ‌های گرد و درشت به هم چسبیده باشند، سنگ را کنگلومرا می‌گوییم؛ وقتی دانه‌های ماسه به هم چسبیده باشند، ماسه‌سنگ؛ و وقتی گلِ بسیار ریز فشرده شده باشد، شیل.
- از واکنش‌های شیمیایی: آبی که کلسیم در خود حل کرده، در غارها قطره‌قطره می‌چکد و قندیل‌های آهکی می‌سازد. تراورتن، که نمای بسیاری از ساختمان‌های ایران است، هم کنارِ چشمه‌های آهکی این‌گونه ته‌نشین می‌شود.
- از تبخیر: در دریاچه‌های کم‌عمق و گرم، آب بخار می‌شود و سنگِ نمک و سنگِ گچ بر جا می‌ماند.
- از بقایای جانداران: صدف‌ها و اسکلتِ آهکیِ جانورانِ ریزِ دریایی روی هم جمع می‌شوند و سنگِ آهک می‌سازند. گیاهانی که در مرداب‌های کهن دفن شدند، طیِ میلیون‌ها سال به زغال‌سنگ تبدیل شده‌اند.
چرا سنگ‌های رسوبی مهم‌اند؟
سنگ‌های رسوبی دفترِ خاطراتِ زمین‌اند: فسیل‌ها تقریباً فقط در آن‌ها پیدا می‌شوند و به ما می‌گویند در گذشته کجا دریا بوده و چه جاندارانی زندگی می‌کردند. نفت، گاز و زغال‌سنگ در سنگ‌های رسوبی پیدا می‌شوند. از سنگِ آهک سیمان و از سنگِ گچ گچِ ساختمانی می‌سازند و ماسه‌سنگ در جاده‌سازی و پل‌سازی به کار می‌رود.
در خانه امتحان کنید
- در یک شیشه‌ی دربسته‌ی شفاف، کمی شن، ماسه، خاکِ باغچه و آب بریزید.
- شیشه را خوب تکان دهید و روی میز بگذارید. یک ساعت بعد و فردا نگاه کنید.
- کدام دانه‌ها اول ته‌نشین شدند؟ چند لایه می‌بینید؟ نقاشیِ لایه‌ها را بکشید.
واژه‌های این درس
- رسوب - ذره‌هایی که آب، باد یا یخ جابه‌جا کرده و جایی ته‌نشین کرده است.
- کنگلومرا - سنگِ رسوبی از قلوه‌سنگ‌های گردِ به‌هم‌چسبیده.
- ماسه‌سنگ - سنگِ رسوبی از دانه‌های ماسه‌ی به‌هم‌چسبیده.
- تراورتن - سنگی آهکی که کنارِ چشمه‌ها ته‌نشین می‌شود.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌های رسوبی از رسوب‌هایی ساخته می‌شوند که لایه‌لایه جمع، فشرده و به هم چسبیده شده‌اند: از خرده‌سنگ‌ها، از واکنش‌های شیمیایی، از تبخیر یا از بقایای جانداران. فسیل، نفت و زغال‌سنگ در آن‌ها پیدا می‌شود.