سفرِ خرده‌سنگ‌ها
قلوه‌سنگ‌های کفِ یک رودخانه را در دست بگیرید: گرد و صاف‌اند، مثلِ تخم‌مرغ. حالا سنگ‌هایی را که در دامنه‌ی کوه، پایِ یک صخره ریخته‌اند، نگاه کنید: تیز، گوشه‌دار و ناهموار. هر دو از همان کوه آمده‌اند. چرا یکی گرد شده و دیگری نه؟
از هوازدگی تا فرسایش
هوازدگی سنگ را در جای خودش خرد می‌کند. اما خرده‌ها همان‌جا نمی‌مانند. فرسایش یعنی کندن و جابه‌جا کردنِ این خرده‌ها و بردنشان به جای دیگر. چهار عاملِ اصلی این کار را می‌کنند:
- آبِ روان: رودها و سیلاب‌ها بیشترین خرده‌سنگ را جابه‌جا می‌کنند؛ از گلِ ریز تا قلوه‌سنگ‌های درشت.
- باد: دانه‌های ماسه و گرد و غبار را می‌برد و در بیابان‌ها تپه‌های ماسه‌ای می‌سازد که می‌توانند ده‌ها کیلومتر جابه‌جا شوند.
- یخچال: رودخانه‌ی کُندی از یخ که خرده‌سنگ‌ها را در خود یا زیرِ خود می‌کشد.
- گرانش: سنگ‌ها و خاکِ دامنه‌ها، به‌ویژه پس از باران، خودبه‌خود پایین می‌لغزند و می‌ریزند.
چرا قلوه‌سنگ‌ها گرد می‌شوند؟
سنگ‌هایی که رود با خود می‌برد، در راه بارها به هم و به کفِ رود می‌خورند. هر برخورد کمی از لبه‌ها و گوشه‌های تیز را می‌ساید. هرچه سنگ راهِ بیشتری را پیموده باشد، گردتر و کوچک‌تر است. پس قلوه‌سنگ‌های گرد سفرِ درازی پشتِ سر گذاشته‌اند.
اما یخچال فرق دارد. خرده‌سنگ‌ها در دلِ یخِ سفت گیر افتاده‌اند، مثلِ سنگریزه‌هایی که در یک قالبِ یخ منجمد شده باشند: هر کدام جای خود را دارد و به هم نمی‌خورند. فقط سنگ‌های کفِ یخچال روی زمینِ زیرش کشیده و خراشیده می‌شوند. برای همین، سنگ‌هایی که یخچال آورده معمولاً گوشه‌دار و با خراش‌هایی روی سطحشان‌اند، و اندازه‌هایشان درهم است.
ته‌نشین شدن به ترتیبِ اندازه
رودِ تند می‌تواند سنگ‌های درشت را هم ببرد، اما وقتی به دریا یا دریاچه می‌رسد، سرعتش ناگهان کم می‌شود. اول درشت‌ترین و سنگین‌ترین ذره‌ها، یعنی شن و قلوه‌سنگ، نزدیکِ ساحل ته‌نشین می‌شوند، سپس ماسه کمی دورتر، و ریزترین ذره‌ها، یعنی گل، بسیار دورتر و در آبِ آرام. این‌گونه لایه‌های رسوبیِ تازه‌ای پدید می‌آیند که در فصلِ پیش دیدیم روزی سنگ می‌شوند.
کوهِ جوان، کوهِ پیر
فرسایش میلیون‌ها سال است که کار می‌کند. کوه‌هایی که تازه، از نظرِ زمین‌شناسی، بالا آمده‌اند، قله‌های تیز و دره‌های عمیق دارند. کوه‌هایی که بسیار کهن‌اند، آن‌قدر فرسوده شده‌اند که گرد و کم‌ارتفاع به نظر می‌رسند.
در خانه امتحان کنید
- چند تکه‌ی تیز و گوشه‌دار از یک آجرِ شکسته را در یک قوطیِ فلزیِ دربسته با کمی آب بریزید.
- قوطی را صد بار محکم تکان دهید. سنگ‌ها را بیرون بیاورید و با تکه‌ای که تکان نداده‌اید مقایسه کنید.
- صد بارِ دیگر تکان دهید. چه تغییری می‌بینید؟ آبِ تهِ قوطی چه رنگی شده و چرا؟
واژه‌های این درس
- فرسایش - کندن و جابه‌جا کردنِ خرده‌سنگ‌ها و خاک با آب، باد، یخ و گرانش.
- ته‌نشینی (رسوب‌گذاری) - نشستنِ ذره‌ها در جایی که آب یا باد دیگر نمی‌تواند آن‌ها را ببرد.
- قلوه‌سنگ - سنگِ گرد و صافی که آب آن را ساییده است.
ایده‌ی اصلی
فرسایش خرده‌سنگ‌ها را با آب، باد، یخچال و گرانش جابه‌جا می‌کند. سنگ‌هایی که آب می‌برد در راه به هم می‌خورند و گرد می‌شوند، اما سنگ‌های یخچالی گوشه‌دار می‌مانند. در پایانِ راه، ذره‌ها به ترتیبِ اندازه ته‌نشین می‌شوند: اول درشت‌ها، بعد ریزها.