کپک و هاگ‌هایش
تکه‌ای نان در کیسه‌ی پلاستیکی در گوشه‌ی آشپزخانه جا مانده است. بعد از چند روز، لکه‌ی سبز یا سیاهِ کوچکی رویش می‌بینید. چند روزِ دیگر، آن لکه بزرگ شده و نزدیکِ آن، لکه‌های تازه‌ای هم پیدا شده‌اند. نان که دستِ کسی نخورده بود. کپک از کجا به نان رسید و چطور این‌قدر زود پخش شد؟
کپک چیست؟
کپک نوعی قارچ است. رشته‌هایی بسیار نازک در دلِ نان یا میوه فرو می‌برد و از آن غذا می‌گیرد. چیزی که روی نان می‌بینید، توده‌ای از همین رشته‌هاست. اگر با ذره‌بین دقیق شوید، سرِ بعضی رشته‌ها کیسه‌های گردِ کوچکی می‌بینید که رنگِ لکه را می‌سازند. به هر یک از این کیسه‌ها هاگدان می‌گوییم.
هاگ: یاخته‌ای برای سفر
درونِ هر هاگدان هزاران یاخته‌ی بسیار ریز ساخته می‌شود که به آن‌ها هاگ می‌گوییم. هاگ سه ویژگی دارد:
- ریز و سبک است، آن‌قدر که با کوچک‌ترین جریانِ هوا جابه‌جا می‌شود.
- مقاوم است و می‌تواند مدتی طولانی خشکی و سرما را تحمل کند.
- اگر به جای گرم، مرطوب و پرغذا برسد، رشد می‌کند و کپکِ کاملی مثلِ والدش می‌سازد.
هوای خانه، حتی وقتی تمیز است، پر از هاگ‌های نادیدنی است. پس نانی که کپک زد، کپک را از جایی نگرفته بود؛ هاگ‌ها از اول در هوا بودند و فقط منتظرِ جای مناسب بودند. هاگ‌زایی تولیدمثلِ غیرجنسی است: یک کپک به‌تنهایی میلیون‌ها هاگ با ژن‌های خودش می‌سازد.
کپکِ دشمن، کپکِ دوست
کپک غذا را خراب می‌کند و بعضی کپک‌ها ماده‌های سمی می‌سازند. برای همین نانِ کپک‌زده را نباید خورد، حتی اگر بخشِ کپک‌زده را جدا کنیم؛ رشته‌ها بسیار عمیق‌تر از لکه‌ی پیدا رفته‌اند.
اما کپک‌ها دوستِ ما هم بوده‌اند. در سالِ ۱۹۲۸، الکساندر فلمینگ دید که در یکی از ظرف‌های کشتِ باکتری‌اش کپکی رشد کرده و دورِ آن باکتری‌ها از بین رفته‌اند. آن کپک ماده‌ای می‌ساخت که باکتری‌ها را می‌کشت. سال‌ها بعد، همکارانش توانستند این ماده را به مقدارِ زیاد بسازند: پنی‌سیلین، نخستین پادزیست، که جانِ میلیون‌ها نفر را نجات داده است.
هشدار
کپک را بو نکنید و به آن دست نزنید. ظرفِ آزمایشِ کپک را بسته دور بیندازید.
در خانه امتحان کنید
سه تکه‌ی کوچکِ نان را در سه کیسه‌ی زیپ‌دار بگذارید: یکی خشک در جای گرم، یکی با چند قطره آب در جای گرم، و یکی با چند قطره آب در یخچال. کیسه‌ها را باز نکنید. یک هفته هر روز ببینید کدام زودتر کپک می‌زند. این آزمایش درباره‌ی کدام عواملِ محیطی است؟
واژه‌های این درس
- کپک - نوعی قارچ که با رشته‌های نازک روی غذا رشد می‌کند.
- هاگ - یاخته‌ای ریز، سبک و مقاوم که جاندارِ تازه‌ای می‌سازد.
- هاگدان - کیسه‌ای که هاگ‌ها درونش ساخته می‌شوند.
- پادزیست - دارویی که باکتری‌ها را از بین می‌برد.
ایده‌ی اصلی
کپک‌ها با هاگ زیاد می‌شوند: یاخته‌هایی ریز، سبک و مقاوم که در هاگدان ساخته می‌شوند، با هوا پخش می‌شوند و در جای گرم و مرطوب کپکِ تازه‌ای می‌سازند. این راهی از تولیدمثلِ غیرجنسی است.