انواعِ مفصل
دستتان را دورِ شانه بچرخانید؛ تقریباً به هر طرف می‌رود. حالا همین کار را با آرنج امتحان کنید؛ فقط مثلِ لولای در باز و بسته می‌شود. چرا این دو جای خم شدن این‌قدر با هم فرق دارند؟
مفصل چیست؟
به جایی که دو یا چند استخوان به هم می‌رسند مفصل می‌گویند. در دبستان دیدید که بدون مفصل نمی‌توانستیم خم شویم یا راه برویم. اما همه‌ی مفصل‌ها یک‌جور حرکت نمی‌کنند. اندازه‌ی حرکتِ هر مفصل به شکلِ سرِ استخوان‌هایش بستگی دارد.
سه گروهِ مفصل
۱. مفصل‌های متحرک: آزادانه حرکت می‌کنند و خودشان چند نوع‌اند:
- گوی و کاسه: سرِ گردِ یک استخوان در گودیِ استخوانِ دیگر می‌نشیند و می‌تواند در جهت‌های گوناگون بچرخد؛ مثلِ مفصلِ میانِ بازو و شانه یا ران و لگن.
- لولایی: فقط در یک جهت باز و بسته می‌شود، مثلِ لولای در؛ مثلِ آرنج، زانو و بندهای انگشت.
۲. مفصل‌های کم‌تحرک: کمی حرکت دارند؛ مثلِ مفصلِ میانِ مهره‌های ستونِ مهره‌ها، یا میانِ دنده‌ها و ستونِ مهره‌ها. هر کدام کمی تکان می‌خورد، اما با هم به ستونِ مهره‌ها اجازه می‌دهند خم شود.
۳. مفصل‌های ثابت: اصلاً حرکت ندارند؛ مثلِ مفصلِ میانِ استخوان‌های جمجمه که مثلِ تکه‌های پازل در هم فرو رفته‌اند و از مغز محافظت می‌کنند.
چه چیزی مفصل را نگه می‌دارد؟
در مفصل‌های متحرک، سرِ استخوان‌ها با غضروفِ صاف و لغزنده پوشیده شده است که نمی‌گذارد استخوان‌ها به هم ساییده شوند و اصطکاک را کم می‌کند. استخوان‌ها هم با نوارهای محکمی از بافتِ پیوندی به نامِ رباط به هم بسته شده‌اند تا از جای خود بیرون نروند.
چند آسیبِ آشنای مفصل:
- در دررفتگی، سرِ استخوان از جای خود در مفصل بیرون آمده است.
- در پیچ‌خوردگی، مفصل بیش از اندازه یا در جهتِ نادرست حرکت کرده و رباط‌ها کشیده یا پاره شده‌اند.
- در آرتروز، غضروفِ سرِ استخوان‌ها کم‌کم ساییده و خراب شده است و مفصل درد می‌کند.
هشدار
اگر مفصلی پس از زمین خوردن ورم کرد یا شکلش عوض شد، خودتان آن را جا نیندازید؛ آن را بی‌حرکت نگه دارید و پیشِ پزشک بروید.
در خانه امتحان کنید
- این مفصل‌ها را یکی‌یکی حرکت دهید: شانه، آرنج، مچِ دست، بندِ انگشت، زانو، گردن.
- برای هر کدام بنویسید فقط در یک جهت خم می‌شود یا در چند جهت.
- کدام‌ها لولایی‌اند و کدام‌ها گوی و کاسه؟ کدام در هیچ‌کدام از این دو گروه جا نمی‌شود؟
واژه‌های این درس
- مفصل - جایی که استخوان‌ها به هم می‌رسند.
- مفصلِ گوی و کاسه - مفصلی که در جهت‌های گوناگون می‌چرخد، مثلِ شانه.
- مفصلِ لولایی - مفصلی که فقط در یک جهت باز و بسته می‌شود، مثلِ آرنج.
- رباط - نوارِ محکمِ بافتِ پیوندی که استخوان‌های یک مفصل را به هم می‌بندد.
ایده‌ی اصلی
مفصل‌ها متحرک (گوی و کاسه، لولایی)، کم‌تحرک (مثلِ مهره‌ها) یا ثابت (مثلِ جمجمه) هستند. در مفصل‌های متحرک، غضروف از ساییده شدنِ استخوان‌ها جلوگیری می‌کند و رباط‌ها استخوان‌ها را سرِ جایشان نگه می‌دارند.