هورمون‌ها در تعادل

آبگرمکنِ خانه را در نظر بگیرید. وقتی آب سرد می‌شود، شعله روشن می‌شود و وقتی آب به دمای تنظیم‌شده رسید، خودش خاموش می‌شود. اگر شعله هیچ‌وقت خاموش نمی‌شد، آب می‌جوشید. بدن هم برای هورمون‌هایش چنین سازوکاری دارد؛ چون اندازه‌ی هورمون‌ها اگر کمی کم یا زیاد شود، بیماری پیش می‌آید.

خودتنظیمی

مقدارِ هورمونی که در خون است بسیار کم است، اما همین مقدارِ کم باید دقیق باشد. بیشترِ غده‌ها برای این کار به ترکیبِ خون گوش می‌دهند. مثالِ لوزالمعده را دیدید: پس از خوردنِ شیرینی، قندِ خون بالا می‌رود و لوزالمعده انسولین می‌ریزد. خونی که قندش با انسولین پایین آمده، وقتی دوباره از لوزالمعده می‌گذرد، به آن «خبر» می‌دهد و لوزالمعده ساختِ انسولین را کم می‌کند. به این که غده مقدارِ هورمونش را بر اساسِ تغییرِ خون خودش تنظیم کند، خودتنظیمی می‌گویند. خودتنظیمی مثلِ ترموستاتِ آبگرمکن، یک چرخه است: اثرِ هورمون، خودِ ساختِ هورمون را کم می‌کند.

هیپوفیز، غده‌ای که غده‌ها را تنظیم می‌کند

هیپوفیز جز هورمونِ رشد، هورمون‌هایی هم می‌سازد که کارشان فرمان دادن به غده‌های دیگر است: به تیروئید، به غده‌های فوقِ کلیه و به غده‌های جنسی. خودِ هیپوفیز هم زیرِ نظرِ بخشی از مغز است که درست بالای آن قرار دارد. بنابراین زنجیره‌ای داریم: مغز به هیپوفیز فرمان می‌دهد، هیپوفیز به غده‌های دیگر، و آن غده‌ها به بافت‌های هدف. این جایی است که دو دستگاهِ هماهنگ‌کننده‌ی بدن، عصبی و هورمونی، به هم می‌رسند و بعضی کارهای بدن را با هم انجام می‌دهند.

هورمون‌ها و دورانِ بلوغ

دختر یا پسر بودنِ هر کس از همان ابتدای تشکیلِ جنین مشخص است. اما در کودکی، تفاوت‌های ظاهریِ دختر و پسر کم است. در دورانِ بلوغ، که معمولاً میانِ ۹ تا ۱۴ سالگی آغاز می‌شود، هیپوفیز به غده‌های جنسی فرمان می‌دهد هورمون‌های جنسی بسازند. این هورمون‌ها تغییرهایی در بدن راه می‌اندازند که به آن‌ها صفاتِ ثانویه‌ی جنسی می‌گویند: رشدِ سریعِ قد، بم شدنِ صدای پسرها، روییدنِ مو در جاهای تازه، تغییرِ شکلِ بدن و گاهی جوشِ صورت. غده‌های جنسی از بلوغ به بعد یاخته‌های جنسی هم می‌سازند. این تغییرها طبیعی‌اند و برای هر کس با سرعتِ خودش پیش می‌روند؛ اگر پرسشی دارید، از پدر و مادر یا پزشک بپرسید.

در خانه امتحان کنید

1. سه دستگاهِ خانه را پیدا کنید که خودتنظیمی دارند؛ مثلاً آبگرمکن، اتو یا یخچال.
2. برای هر کدام بنویسید چه چیزی را اندازه می‌گیرد و چه کاری را روشن یا خاموش می‌کند.
3. کدام‌یک بیشتر شبیهِ کارِ لوزالمعده است؟

واژه‌های این درس

• خودتنظیمی - تنظیمِ ساختِ هورمون بر اساسِ تغییرِ ترکیبِ خون، به وسیله‌ی خودِ غده.
• بلوغ - دورانی که در آن بدن با هورمون‌های جنسی تغییر می‌کند و بالغ می‌شود.
• صفاتِ ثانویه‌ی جنسی - تغییرهای ظاهریِ بدن در بلوغ.
• غده‌های جنسی - غده‌هایی که هورمون‌های جنسی و یاخته‌های جنسی را می‌سازند.

ایده‌ی اصلی

هورمون‌ها باید دقیق تنظیم شوند. بسیاری از غده‌ها خودتنظیمی دارند و ساختِ هورمون را با تغییرِ خون کم و زیاد می‌کنند، و هیپوفیز به فرمانِ مغز غده‌های دیگر را تنظیم می‌کند. در بلوغ، هورمون‌های جنسی تغییرهای بدن را راه می‌اندازند.