قندِ خون چطور تنظیم می‌شود؟
ظهر یک لیوان شربتِ شیرین می‌نوشید. چند دقیقه بعد، مقدارِ زیادی گلوکز از روده به خون می‌رود. ساعت‌ها بعد، وقتی از مدرسه برمی‌گردید و هنوز ناهار نخورده‌اید، دیگر قندی از روده نمی‌رسد. با این حال قندِ خونِ یک آدمِ سالم در هر دو حالت در اندازه‌ای نزدیک به هم می‌ماند. چه کسی این عدد را این‌قدر دقیق نگه می‌دارد؟
لوزالمعده: یک غده با دو کار
در سالِ گذشته دیدید که لوزالمعده شیره‌ای برای گوارش به روده‌ی باریک می‌ریزد. این غده کارِ دومی هم دارد: دو هورمون به درونِ خون می‌ریزد که قندِ خون را تنظیم می‌کنند.
- انسولین، هورمونِ کاهنده‌ی قند: وقتی قندِ خون بالا می‌رود، لوزالمعده انسولین می‌ریزد. انسولین به یاخته‌های کبد و ماهیچه‌ها می‌گوید گلوکز را از خون بگیرند. کبد گلوکزِ اضافه را به شکلِ ماده‌ای به نامِ گلیکوژن ذخیره می‌کند تا بعداً از آن استفاده شود.
- هورمونِ افزاینده‌ی قند (گلوکاگون): وقتی گرسنه‌اید و قندِ خون پایین می‌آید، لوزالمعده این هورمون را می‌ریزد. این هورمون به کبد می‌گوید گلیکوژن را بشکند و گلوکز را دوباره به خون بدهد.
این دو هورمون مثلِ دو کفه‌ی یک ترازو، قندِ خون را میانِ حدودِ ۷۰ تا ۱۰۰ میلی‌گرم در هر دسی‌لیتر خون (برای قندِ ناشتا) نگه می‌دارند.
بیماریِ قند (دیابت)
وقتی این تنظیم به هم بخورد، قندِ خون بیش از اندازه بالا می‌ماند. به این بیماری بیماریِ قند یا دیابت می‌گویند. قندِ بالا در درازمدت به رگ‌ها، چشم‌ها، کلیه‌ها و عصب‌ها آسیب می‌زند. دو نوعِ اصلیِ آن این‌ها هستند:
- بیماریِ قندِ جوانی (وابسته به انسولین): لوزالمعده انسولینِ کافی نمی‌سازد. این نوع بیشتر در کودکی و نوجوانی پیدا می‌شود، بیشتر ارثی است و بیمار باید هر روز انسولین تزریق کند. این نوع با رژیم درست نمی‌شود و تقصیرِ بیمار هم نیست.
- بیماریِ قندِ بزرگسالی: انسولین ساخته می‌شود، اما یاخته‌ها به آن خوب پاسخ نمی‌دهند. چاقی، کم‌تحرکی و خوردنِ زیادِ قند و چربی خطرِ آن را خیلی بیشتر می‌کند؛ پس با ورزش و غذای سالم تا اندازه‌ی زیادی می‌شود جلویش را گرفت.
در خانه امتحان کنید
- برچسبِ سه نوشیدنی یا خوراکیِ بسته‌بندی‌شده را بخوانید و ببینید در هر ۱۰۰ گرم یا هر بسته چند گرم قند دارند.
- هر چهار گرم قند تقریباً یک حبه قند است. هر کدام چند حبه قند دارد؟
- اگر در خانه کسی دستگاهِ قندِ خون دارد، از او بپرسید عددِ ناشتای خوب چند است و چرا هر روز آن را اندازه می‌گیرد.
واژه‌های این درس
- گلوکز - قندِ ساده‌ای که یاخته‌ها از آن انرژی می‌گیرند.
- انسولین - هورمونِ لوزالمعده که قندِ خون را پایین می‌آورد.
- گلیکوژن - شکلِ ذخیره‌ی گلوکز در کبد و ماهیچه‌ها.
- بیماریِ قند (دیابت) - بیماری‌ای که در آن قندِ خون بیش از اندازه بالا می‌ماند.
ایده‌ی اصلی
لوزالمعده با دو هورمون قندِ خون را ثابت نگه می‌دارد: انسولین پس از غذا قند را پایین می‌آورد و آن را به گلیکوژن در کبد تبدیل می‌کند، و هورمونِ افزاینده در گرسنگی آن را بالا می‌برد. در دیابت این تنظیم به هم خورده و قندِ خون بالا می‌ماند.