پیام چطور در عصب‌ها جلو می‌رود؟

ردیفِ بلندی از دومینوها را کنارِ هم چیده‌اید. با یک تلنگر به اولی، هر مهره به مهره‌ی بعدی می‌خورد و موجی از افتادن تا آخرِ ردیف می‌رود. هیچ مهره‌ای خودش تا آخر نمی‌دود؛ فقط «افتادن» است که جلو می‌رود. پیام در یاخته‌ی عصبی هم کمی شبیهِ همین است.

ساخته شدن و هدایتِ پیام

وقتی یک محرک، مثلاً نور یا فشار، روی یاخته‌ی عصبی اثر می‌گذارد، در آن پیامِ عصبی ساخته می‌شود. این پیام از جایی که ساخته شده، در طولِ یاخته پیش می‌رود تا به انتهای آسه برسد. به این پیش رفتن، هدایتِ پیامِ عصبی می‌گویند. هیچ ماده‌ای از سر تا تهِ یاخته جابه‌جا نمی‌شود؛ مثلِ دومینوها، هر بخش از یاخته بخشِ کناری‌اش را به کار می‌اندازد.

پیام‌های عصبی خیلی سریع‌اند: در بعضی عصب‌ها پیام در هر ثانیه بیش از صد متر جلو می‌رود. برای همین، فاصله‌ی شنیدنِ یک صدا تا برگشتنِ سرِ شما به طرفِ آن، کسری از ثانیه است.

انتقالِ پیام به یاخته‌ی بعدی

یک نورون به‌تنهایی پیام را به مقصد نمی‌رساند. پیامی که از انگشتِ پا به مغز می‌رود، از چند نورونِ پشتِ سرِ هم می‌گذرد. انتهای آسه‌ی هر نورون به یاخته‌ی بعدی بسیار نزدیک است، اما به آن نمی‌چسبد. وقتی پیام به انتهای آسه می‌رسد، آن‌جا مواد شیمیاییِ ویژه‌ای آزاد می‌شود. این مواد از فاصله‌ی بسیار باریکِ میانِ دو یاخته می‌گذرند و در یاخته‌ی بعدی پیامِ تازه‌ای می‌سازند. به این کار انتقالِ پیامِ عصبی می‌گویند.

یاخته‌ی بعدی همیشه نورون نیست. آخرین نورونِ یک عصبِ حرکتی، پیام را به یاخته‌های ماهیچه می‌دهد و ماهیچه منقبض می‌شود.

بنابراین یاخته‌ی عصبی سه توانایی دارد: پیام می‌سازد، آن را هدایت می‌کند و به یاخته‌ی دیگر منتقل می‌کند.

وقتی انتقال به هم می‌خورد

مواد مخدر ترکیب‌های شیمیایی‌ای هستند که درست در همین انتقالِ پیام دخالت می‌کنند. آن‌ها نظمِ پیام‌رسانی را به هم می‌زنند و در نتیجه ضربانِ قلب نامنظم می‌شود، فشارِ خون بالا می‌رود، گوارش به هم می‌خورد و رفتارِ آدم غیرعادی می‌شود. بدن کم‌کم به این مواد عادت می‌کند و ترکِ آن‌ها بسیار سخت است. بهترین راه این است که هرگز امتحانشان نکنیم.

در خانه امتحان کنید

1. با چند نفر از خانواده دست‌به‌دست در یک ردیف بایستید.
2. نفرِ اول دستِ نفرِ دوم را فشار دهد، او دستِ نفرِ سوم را و همین‌طور تا آخر. یک نفر زمان را بگیرد.
3. هر نفر چه نقشی دارد: دارینه، آسه یا یک نورونِ کامل؟ اگر یک نفر حواسش پرت باشد، چه بر سرِ پیام می‌آید؟

واژه‌های این درس

• هدایتِ پیامِ عصبی - پیش رفتنِ پیام در طولِ یک یاخته‌ی عصبی.
• انتقالِ پیامِ عصبی - رسیدنِ پیام از انتهای آسه به یاخته‌ی بعدی، با کمکِ مواد شیمیایی.
• مواد مخدر - ترکیب‌هایی که انتقالِ پیامِ عصبی را به هم می‌زنند.

ایده‌ی اصلی

پیامِ عصبی در یاخته ساخته می‌شود، مثلِ موجِ دومینو در طولِ آن هدایت می‌شود و در انتهای آسه با موادی شیمیایی به یاخته‌ی بعدی منتقل می‌شود. مواد مخدر همین انتقال را به هم می‌زنند و نظمِ بدن را برهم می‌ریزند.