گیرنده‌های نور در چشم
شب که چراغِ اتاق خاموش می‌شود، اول هیچ‌چیز نمی‌بینید. چند دقیقه بعد کم‌کم شکلِ کمد و در پیدا می‌شود، اما همه‌چیز خاکستری است؛ نمی‌توانید بگویید پتوی شما آبی است یا قرمز. چرا در تاریکی رنگ‌ها گم می‌شوند؟
راهِ نور تا شبکیه
در دبستان دیدید که ما وقتی جسمی را می‌بینیم که نورِ بازتابیده از آن به چشممان برسد. نور از قرنیهی شفاف می‌گذرد، از سوراخِ مردمک وارد می‌شود و عدسی آن را روی لایه‌ی پشتِ چشم متمرکز می‌کند. این لایه‌ی درونی شبکیه نام دارد و گیرنده‌های نور در آن‌اند. گیرنده‌ها اثرِ نور را به پیامِ عصبی تبدیل می‌کنند. پیام از راهِ عصبِ بینایی به ناحیه‌ی پس‌سریِ قشرِ مخ می‌رود و مغز از این پیام‌ها تصویرِ جسم را می‌سازد.
دو نوع گیرنده
در شبکیه دو نوع گیرنده‌ی نور هست که نامشان را از شکلشان گرفته‌اند:
- گیرنده‌های استوانه‌ای: بسیار حساس‌اند و حتی با نورِ کم کار می‌کنند، اما رنگ را تشخیص نمی‌دهند؛ دیدِ آن‌ها سیاه و سفید است. تعدادشان بسیار بیشتر است، حدودِ ۱۲۰ میلیون در هر چشم.
- گیرنده‌های مخروطی: به نورِ بیشتری نیاز دارند، اما رنگ‌ها را می‌بینند. سه نوع‌اند: یک نوع به نورِ قرمز، یکی به سبز و یکی به آبی حساس‌تر است. هر رنگی که می‌بینیم، از این که هر کدام از این سه نوع چقدر تحریک شده‌اند ساخته می‌شود.
حالا معمای اتاقِ تاریک حل می‌شود: در نورِ کم، فقط گیرنده‌های استوانه‌ای کار می‌کنند، پس شکل‌ها را می‌بینیم اما رنگ‌ها را نه.
اگر یکی از سه نوع گیرنده‌ی مخروطی در کسی درست کار نکند، او بعضی رنگ‌ها را، مثلاً قرمز و سبز را، از هم تشخیص نمی‌دهد. این حالت کوررنگی نام دارد و بیشترِ وقت‌ها ارثی است.
در خانه امتحان کنید
- شب، در اتاقی که نورِ کمی از بیرون دارد، چند مداد یا جورابِ رنگی را روی میز بچینید.
- چند دقیقه صبر کنید تا چشمتان به تاریکی عادت کند. رنگِ هر کدام را حدس بزنید و یادداشت کنید.
- چراغ را روشن کنید و حدس‌هایتان را بررسی کنید. کدام گیرنده‌ها در تاریکی به شما کمک کردند؟
واژه‌های این درس
- شبکیه - لایه‌ی درونیِ پشتِ چشم که گیرنده‌های نور در آن است.
- گیرنده‌ی استوانه‌ای - گیرنده‌ی نوری که در نورِ کم کار می‌کند و سیاه و سفید می‌بیند.
- گیرنده‌ی مخروطی - گیرنده‌ی نوری که رنگ‌ها را تشخیص می‌دهد؛ سه نوع دارد.
- عصبِ بینایی - عصبی که پیام‌های شبکیه را به مغز می‌برد.
- کوررنگی - تشخیص ندادنِ بعضی رنگ‌ها، چون یک نوع گیرنده‌ی مخروطی کار نمی‌کند.
ایده‌ی اصلی
نور روی شبکیه می‌افتد. گیرنده‌های استوانه‌ای در نورِ کم سیاه و سفید می‌بینند و سه نوع گیرنده‌ی مخروطی رنگ‌ها را. پیام‌های آن‌ها از راهِ عصبِ بینایی به ناحیه‌ی پس‌سریِ مخ می‌رود و آن‌جا تصویر ساخته می‌شود.