عدسیِ چشم و عینک

هم‌کلاسی‌تان از ردیفِ آخر نوشته‌های تخته را تار می‌بیند، اما کتابِ جلوی دستش را راحت می‌خواند. پدربزرگ برعکس: تابلوی آن سرِ خیابان را می‌خواند، اما برای خواندنِ روزنامه عینک می‌زند. هر دو عینک دارند، ولی عینکِ یکی چیزها را کوچک و دیگری بزرگ نشان می‌دهد. چرا؟

چشم، یک دوربینِ زنده

پارسال‌ها با بخش‌های چشم آشنا شدیم. حالا با عدسی‌ها می‌توانیم کارِ آن را بفهمیم. قرنیه و عدسیِ چشم با هم مثلِ یک عدسیِ همگرا کار می‌کنند. چیزهایی که نگاهشان می‌کنیم دورتر از کانونِ این عدسی‌اند، پس تصویری حقیقی، کوچک و وارونه روی شبکیه، پرده‌ی تهِ چشم، می‌افتد. مغز این تصویرِ وارونه را درست تعبیر می‌کند و ما دنیا را سرِ پا می‌بینیم.

چشمِ سالم یک مزیت هم دارد: ماهیچه‌های کوچکِ دورِ عدسی می‌توانند آن را برآمده‌تر یا تخت‌تر کنند. برای دیدنِ کتابِ نزدیک، عدسی برآمده‌تر می‌شود و نور را بیشتر می‌شکند. برای دیدنِ کوهِ دور، تخت‌تر می‌شود. این‌طور تصویر همیشه درست روی شبکیه می‌افتد.

نزدیک‌بینی

در نزدیک‌بینی، کره‌ی چشم کمی درازتر از معمول است، یا عدسی نور را بیش از اندازه می‌شکند. پرتوهای چیزهای دور جلوی شبکیه به هم می‌رسند و تا به شبکیه برسند دوباره از هم باز شده‌اند؛ پس چیزهای دور تار دیده می‌شوند. چاره‌اش یک عدسیِ واگرا جلوی چشم است که پرتوها را کمی پیش از رسیدن به چشم پخش می‌کند تا نقطه‌ی به‌هم‌رسیدنشان درست روی شبکیه بیفتد.

دوربینی

در دوربینی، کره‌ی چشم کمی کوتاه‌تر است یا عدسی نور را کم می‌شکند. پرتوهای چیزهای نزدیک تا به شبکیه برسند هنوز به هم نرسیده‌اند و نقطه‌ی به‌هم‌رسیدنشان پشتِ شبکیه است؛ پس چیزهای نزدیک تار دیده می‌شوند. عدسیِ همگرا پرتوها را از پیش کمی جمع می‌کند تا روی شبکیه به هم برسند. با بالا رفتنِ سن، عدسیِ چشم سفت‌تر می‌شود و کم‌تر برآمده می‌شود؛ برای همین بیشترِ بزرگ‌ترها بعد از چهل‌وچند سالگی برای خواندن، عینکِ همگرا لازم پیدا می‌کنند.

هشدار

عینکِ دیگران را به چشم نزنید و عینکِ آماده نخرید. فقط چشم‌پزشک یا بینایی‌سنج می‌تواند بگوید چه عدسی‌ای لازم دارید.

در خانه امتحان کنید

1. اگر کسی در خانه عینک دارد، با اجازه‌ی او عینک را بالای یک نوشته بگیرید و کمی بالا ببرید.
2. اگر نوشته درشت‌تر شد، عدسیِ عینک همگراست (برای دوربینی)؛ اگر ریزتر شد، واگراست (برای نزدیک‌بینی).
3. بپرسید عینکش را برای دیدنِ دور می‌زند یا نزدیک. با حدسِ شما جور است؟

واژه‌های این درس

• شبکیه - پرده‌ی تهِ چشم که تصویر روی آن می‌افتد.
• نزدیک‌بینی - تار دیدنِ دور، چون تصویر جلوی شبکیه تشکیل می‌شود؛ با عدسیِ واگرا درست می‌شود.
• دوربینی - تار دیدنِ نزدیک، چون تصویر پشتِ شبکیه تشکیل می‌شود؛ با عدسیِ همگرا درست می‌شود.

ایده‌ی اصلی

چشم با یک عدسیِ همگرا تصویری حقیقی و وارونه روی شبکیه می‌سازد. نزدیک‌بینی را عدسیِ واگرا و دوربینی را عدسیِ همگرا درست می‌کند، تا تصویر دوباره روی شبکیه بیفتد.