یاخته‌های مژه‌دارِ گوش
در خیابان راه می‌روید. بوقِ یک ماشین، صدای فروشنده‌ای که جنسش را بلند تعریف می‌کند و جیک‌جیکِ گنجشک‌ها همه با هم به گوشتان می‌رسند. با این حال فوراً می‌فهمید کدام صدا از کجاست و برای بوق از سرِ راه کنار می‌روید. این صداها چطور به پیام‌هایی تبدیل می‌شوند که مغز بفهمد؟
راهِ صدا در گوش
صدا موجی است که با لرزیدنِ هوا جلو می‌رود. در دبستان دیدید که موجِ صدا از مجرای گوش می‌گذرد و به پرده‌ی گوش می‌خورد. پرده می‌لرزد و لرزشش را به سه استخوانِ کوچکِ پشتِ خود می‌دهد. این استخوان‌ها، که کوچک‌ترین استخوان‌های بدن‌اند، لرزش را به بخشِ حلزونی در گوشِ درونی می‌رسانند. بخشِ حلزونی لوله‌ای پیچ‌خورده و پر از مایع است، شبیهِ صدفِ حلزون.
گیرنده‌های صدا
گیرنده‌های صدا درونِ بخشِ حلزونی‌اند. این‌ها یاخته‌های مژه‌دار هستند: روی هر کدام دسته‌ای از رشته‌های ریز، مثلِ مژه، ایستاده است. وقتی لرزشِ صدا به مایعِ درونِ حلزونی می‌رسد، مایع تکان می‌خورد و مژه‌ها را خم می‌کند. خم شدنِ مژه‌ها در یاخته پیامِ عصبی می‌سازد. پیام از راهِ عصبِ شنوایی به ناحیه‌ی گیجگاهیِ قشرِ مخ می‌رود و آن‌جا صدا شناخته می‌شود و اگر لازم باشد، مغز پاسخ می‌دهد.
یاخته‌های مژه‌دارِ ابتدای حلزونی بیشتر به صداهای زیر حساس‌اند و یاخته‌های انتهای آن به صداهای بم. به این ترتیب مغز از این که کدام یاخته‌ها پیام فرستاده‌اند، زیر و بمیِ صدا را می‌فهمد.
مراقبِ یاخته‌های مژه‌دار باشید
مژه‌های این یاخته‌ها بسیار ظریف‌اند. صدای خیلی بلند، مثلاً از هدفونی که تا آخر بلند شده یا از بلندگوی کنارِ گوش، می‌تواند آن‌ها را بشکند. یاخته‌های مژه‌دارِ آسیب‌دیده دوباره ساخته نمی‌شوند و شنوایی برای همیشه کم می‌شود. صدای هدفون را آن‌قدر کم نگه دارید که اگر کسی کنارتان حرف زد، صدایش را بشنوید.
در خانه امتحان کنید
- یک لیوانِ کاغذی یا پلاستیکی بردارید و روی دهانه‌اش نایلونی را محکم بکشید و با کش ببندید.
- چند دانه برنج یا شکر روی نایلون بریزید.
- نزدیکِ لیوان (نه رو به آن با فاصله‌ی خیلی کم) یک قابلمه را با قاشق بزنید یا بلند آواز بخوانید. دانه‌ها چه می‌کنند؟ این نایلون شبیهِ کدام بخشِ گوش است؟
واژه‌های این درس
- بخشِ حلزونی - لوله‌ی پیچ‌خورده و پر از مایعِ گوشِ درونی که گیرنده‌های صدا در آن است.
- یاخته‌ی مژه‌دار - گیرنده‌ی صدا که با خم شدنِ مژه‌هایش پیامِ عصبی می‌سازد.
- عصبِ شنوایی - عصبی که پیام‌های گوش را به مغز می‌برد.
ایده‌ی اصلی
صدا پرده‌ی گوش و سه استخوانِ کوچک را می‌لرزاند. لرزش مایعِ بخشِ حلزونی را تکان می‌دهد و مژه‌های یاخته‌های گیرنده را خم می‌کند. پیامی که ساخته می‌شود از عصبِ شنوایی به ناحیه‌ی گیجگاهیِ مخ می‌رود.