کانی‌ها در زندگیِ ما
صبح که از خواب بیدار می‌شوید، با خمیردندان مسواک می‌زنید، کمی نمک روی تخم‌مرغِ صبحانه می‌پاشید، با مداد در دفترتان می‌نویسید و ساعتِ مچی‌تان را نگاه می‌کنید. شاید باورتان نشود، اما تا ساعتِ هفتِ صبح دست‌کم با پنج کانیِ مختلف سروکار داشته‌اید. کدام‌ها؟
کانی‌های قیمتی
بعضی کانی‌ها کمیاب، زیبا و سخت‌اند و به همین دلیل در جواهرسازی به کار می‌روند: الماس، یاقوت، زمرد و فیروزه. فیروزه‌ی نیشابور قرن‌هاست به خاطرِ رنگِ آبیِ آسمانی‌اش در دنیا مشهور است. سختی در این‌جا مهم است: سنگی که روی انگشتر می‌نشیند هر روز به چیزها می‌خورد و اگر نرم باشد، زود کدر و خط‌خورده می‌شود.
کانی‌های فلزدار
پارسال دیدیم که بیشترِ فلزها در طبیعت به شکلِ سنگِ معدن پیدا می‌شوند. سنگِ معدن سنگی است که کانیِ فلزدارِ کافی دارد تا استخراجش به‌صرفه باشد. هماتیت و مگنتیت کانی‌های آهن‌اند، کالکوپیریت کانیِ مس است که در معدنِ مسِ سرچشمه‌ی کرمان استخراج می‌شود. بدونِ این کانی‌ها، نه خودرو داشتیم، نه سیمِ برق و نه قابلمه.
کانی‌های صنعتی و خانگی
- گرافیت آن‌قدر نرم است که با کشیدن روی کاغذ ورقه‌های نازکش جا می‌ماند؛ برای همین مغزِ مداد را از آن می‌سازند.
- هالیت نمکِ سفره است و ژیپس پس از حرارت دیدن به گچِ ساختمانی تبدیل می‌شود.
- فلوئوریت عنصرِ فلوئور دارد که در خمیردندان به محکم شدنِ مینای دندان کمک می‌کند.
- تالک نرم‌ترین کانی است و پودرِ بچه را از آن درست می‌کنند.
- کوارتز ویژگیِ شگفتی دارد: اگر تکه‌ی کوچکی از آن را با برق تکان دهیم، با نظمی بسیار دقیق می‌لرزد. ساعت‌های کوارتزی این لرزش‌ها را می‌شمارند تا زمان را درست نگه دارند. شیشه و تراشه‌های گوشیِ شما هم از سیلیسیمِ کوارتز ساخته می‌شوند.
- میکا ورقه‌های نازکی دارد که گرما و برق را از خود عبور نمی‌دهد و در وسایلِ گرمایی به کار می‌رود.
منابعی که دوباره ساخته نمی‌شوند
کانی‌ها در طولِ میلیون‌ها سال ساخته شده‌اند. اگر معدنی را خالی کنیم، در طولِ زندگیِ انسان‌ها دوباره پر نمی‌شود. پس کانی‌ها منابعِ تجدیدناپذیرند. بازیافتِ فلزها و دور نریختنِ وسایلِ سالم، مصرفِ این منابع را کم می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- در خانه بگردید و فهرستی از ده وسیله بنویسید که فکر می‌کنید از کانی ساخته شده‌اند یا کانی دارند.
- برای هر کدام حدس بزنید کدام کانی در آن است؛ برچسبِ خمیردندان و نمک را هم بخوانید.
واژه‌های این درس
- کانیِ قیمتی - کانیِ کمیاب، زیبا و سخت که در جواهرسازی به کار می‌رود.
- کانیِ صنعتی - کانی‌ای که در ساختنِ وسایل و مواد به کار می‌رود.
- منبعِ تجدیدناپذیر - منبعی که پس از مصرف، در طولِ عمرِ انسان دوباره ساخته نمی‌شود.
ایده‌ی اصلی
کانی‌ها در جواهر، فلزها، وسایلِ برقی، خمیردندان، مداد و نمکِ سفره هستند. آن‌ها در میلیون‌ها سال ساخته شده‌اند و تجدیدناپذیرند، پس باید با دقت و صرفه‌جویی مصرف شوند.