سه خانواده‌ی سنگ
اگر از تهران به سمتِ شمال بروید، در دره‌های البرز دیواره‌هایی می‌بینید که لایه‌لایه‌اند، مثلِ کیکی که چند طبقه دارد. در جایی دیگر صخره‌هایی تیره و یک‌دست می‌بینید و کمی آن‌طرف‌تر، سنگی سفید و براق که مرمر است. چرا سنگ‌های یک کوهستان این‌قدر با هم فرق دارند؟
سنگ از کانی ساخته شده است
در فصلِ پیش دیدیم که هر سنگ از کنارِ هم قرار گرفتنِ یک یا چند کانی ساخته شده است. سنگ‌ها در رنگ، سختی، چگالی، مقاومت و کانی‌هایشان با هم فرق دارند. اما برای دسته‌بندیِ سنگ‌ها، زمین‌شناس‌ها پیش از همه یک پرسش می‌پرسند: این سنگ چطور ساخته شده است؟ پاسخِ این پرسش سه خانواده‌ی بزرگ را از هم جدا می‌کند.
- سنگ‌های آذرین از سرد شدن و سخت شدنِ مواد مذاب پدید می‌آیند. «آذر» در فارسی یعنی آتش.
- سنگ‌های رسوبی از خرده‌سنگ‌ها، ماسه، گل و مواد دیگری ساخته می‌شوند که آب، باد یا یخ جابه‌جا کرده و جایی ته‌نشین کرده است. این رسوب‌ها لایه‌لایه روی هم جمع و کم‌کم فشرده و سخت می‌شوند.
- سنگ‌های دگرگونی از سنگ‌های دیگری ساخته می‌شوند که زیرِ گرما و فشارِ درونِ زمین تغییر کرده‌اند، بی‌آنکه ذوب شوند.
سنگ‌ها، گنجینه‌ای زیرِ پای ما
سنگ فقط چیزی سخت و بی‌جان نیست. رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس پر از سنگ‌های گوناگون‌اند که بعضی را مستقیم برای ساختمان‌سازی می‌بُرند و به شهرها می‌آورند. در لابه‌لای بعضی سنگ‌ها نفت، گاز، آب و سنگِ آهن هست. سنگ‌ها، در طولِ زمان، خاک را هم می‌سازند که زندگیِ گیاهان و جانوران به آن وابسته است. اینکه از کدام سنگ برای چه کاری استفاده کنیم، به ویژگی‌هایش بستگی دارد، و ویژگی‌هایش به اینکه چطور ساخته شده است.
در خانه امتحان کنید
- در مسیرِ مدرسه یا در پارکِ نزدیکِ خانه، سه سنگِ کوچکِ متفاوت جمع کنید (نه از دیوار یا ساختمان).
- هر کدام را با ذره‌بین نگاه کنید: آیا دانه‌های کانی می‌بینید؟ لایه دارد؟ سوراخ‌های ریز دارد؟
- حدس بزنید هر سنگ از کدام خانواده است و دلیلتان را بنویسید. در درس‌های بعد حدستان را بسنجید.
واژه‌های این درس
- سنگِ آذرین - سنگی که از سرد و سخت شدنِ مذاب پدید آمده است.
- سنگِ رسوبی - سنگی که از رسوب‌های ته‌نشین‌شده و فشرده‌شده ساخته شده است.
- سنگِ دگرگونی - سنگی که از تغییرِ سنگی دیگر زیرِ گرما و فشار، بدونِ ذوب شدن، پدید آمده است.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌ها از یک یا چند کانی ساخته شده‌اند و بر اساسِ راهِ ساخته شدنشان سه خانواده دارند: آذرین (از مذاب)، رسوبی (از رسوب‌های فشرده‌شده) و دگرگونی (از تغییرِ سنگ‌های دیگر با گرما و فشار).