کانی چیست؟
یک تکه سنگِ گرانیت، از همان سنگ‌هایی که در پله‌ها و پیاده‌روها زیاد دیده می‌شود، بردارید و با ذره‌بین نگاهش کنید. سنگ یک‌دست نیست: دانه‌های شیشه‌مانندِ خاکستری، دانه‌های صورتی یا سفیدِ کدر و پولک‌های ریزِ براق و سیاه را کنارِ هم می‌بینید. این دانه‌های گوناگون چه هستند و چرا این‌قدر با هم فرق دارند؟
سنگ‌ها از کانی ساخته شده‌اند
هر کدام از آن دانه‌ها یک کانی است. سنگ‌کره، یعنی بخشِ سنگیِ بیرونیِ زمین، بیشتر از سنگ ساخته شده است و هر سنگ از کنارِ هم قرار گرفتنِ یک یا چند نوع کانی پدید آمده است. دانه‌های خاکستریِ گرانیت کانیِ کوارتز هستند، دانه‌های صورتی فلدسپار و پولک‌های براق میکا. سنگِ نمک فقط یک کانی دارد، اما گرانیت دست‌کم سه کانی دارد.
چه چیزی کانی است؟
دانشمندان به ماده‌ای کانی می‌گویند که چهار ویژگی داشته باشد:
- طبیعی باشد: در طبیعت و بدونِ دخالتِ انسان ساخته شده باشد. شیشه و آجر کانی نیستند.
- جامد باشد: آبِ مایع کانی نیست، اما یخِ یک یخچالِ طبیعی کانی است.
- بلورین باشد: ذره‌هایش، یعنی اتم‌ها، با نظمی تکراری، مثلِ کاشی‌های یک دیوار، کنارِ هم چیده شده باشند. همین نظم است که به بلورها سطح‌های صاف و لبه‌های تیز می‌دهد.
- ترکیبِ شیمیاییِ تقریباً ثابتی داشته باشد: هر تکه از یک کانی، از هر جای دنیا، تقریباً از همان عنصرها و به همان نسبت ساخته شده است. کانیِ هالیت، که نمکِ خوراکی است، همیشه از سدیم و کلر ساخته شده است.
پارسال دیدیم که همه‌ی مواد از عنصرها ساخته شده‌اند. بعضی کانی‌ها فقط یک عنصر دارند، مثلِ طلا، گرافیتِ مغزِ مداد و الماس که هر دو فقط از کربن‌اند. بیشترِ کانی‌ها اما از چند عنصر ساخته شده‌اند.
دو خانواده‌ی بزرگ
دانشمندان کانی‌ها را بر اساسِ عنصرهایشان دسته‌بندی می‌کنند. بیشترِ کانی‌های پوسته‌ی زمین عنصرِ سیلیسیم دارند و به آن‌ها سیلیکات می‌گویند؛ کوارتز، فلدسپار و میکا همه سیلیکات‌اند. کانی‌هایی که سیلیسیم ندارند، مثلِ هالیت، کلسیت و هماتیت که سنگِ معدنِ آهن است، غیرسیلیکات نامیده می‌شوند.
در خانه امتحان کنید
- کمی نمکِ درشت (نمکِ دریا یا نمکِ سنگ) و کمی شکر را جدا جدا روی یک کاغذِ سیاه بریزید.
- با ذره‌بین به دانه‌ها نگاه کنید. لبه‌ها و سطح‌های صافِ دانه‌های نمک را ببینید.
- فکر کنید: نمک کانی است، اما شکر نه. کدام‌یک از چهار ویژگی شکر را از کانی بودن بیرون می‌کند؟
واژه‌های این درس
- کانی - ماده‌ای طبیعی، جامد و بلورین با ترکیبِ شیمیاییِ تقریباً ثابت.
- بلورین - با ذره‌هایی که با نظمی تکراری کنارِ هم چیده شده‌اند.
- سیلیکات - کانی‌ای که عنصرِ سیلیسیم دارد.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌ها از یک یا چند کانی ساخته شده‌اند. کانی ماده‌ای طبیعی، جامد و بلورین است که ترکیبِ شیمیاییِ تقریباً ثابتی دارد. بیشترِ کانی‌های پوسته‌ی زمین سیلیکات‌اند.