یاخته‌ی عصبی

کابلِ شارژِ گوشی را اگر ببُرید، درونش چند سیمِ نازک می‌بینید که هر کدام روکشِ خودش را دارد و همه با هم در یک روکشِ بزرگ‌تر پیچیده شده‌اند. عصب‌های بدنِ ما هم از بیرون شبیهِ همین کابل‌اند. اما سیم‌های درونِ یک عصب از چه ساخته شده‌اند؟

سازنده‌ی اصلیِ بافتِ عصبی

پارسال دیدید که هر بافت از یاخته‌های هم‌شکلی ساخته شده که کارِ مشترکی دارند. یاخته‌های اصلیِ بافتِ عصبی، یاخته‌های عصبی یا نورون‌ها هستند. کارِ ویژه‌ی آن‌ها ساختن و رساندنِ پیامِ عصبی است؛ پیامی که در واقع یک جریانِ الکتریکیِ بسیار ضعیف است، کمی شبیهِ جریانی که در مدارِ الکتریکی دیده‌اید. در بافتِ عصبی، یاخته‌های دیگری هم به نامِ یاخته‌های پشتیبان هست که پیام نمی‌سازند، اما به نورون‌ها غذا می‌رسانند، از آن‌ها نگهداری می‌کنند و آن‌ها را سرِ جایشان نگه می‌دارند.

بخش‌های یک نورون

نورون شکلِ عجیبی دارد و از سه بخش ساخته شده است:

• جسمِ یاخته‌ای: بخشِ پهنِ یاخته که هسته و بیشترِ اندامک‌ها در آن است.
• دارینه‌ها: رشته‌های کوتاه و پرشاخه که پیام را به طرفِ جسمِ یاخته‌ای می‌آورند.
• آسه: یک رشته‌ی بلند که پیام را از جسمِ یاخته‌ای دور می‌کند و به یاخته‌ی بعدی می‌رساند.

آسه‌ی بعضی نورون‌ها شگفت‌انگیز بلند است: نورونی که از پایینِ نخاع تا انگشتِ شستِ پا می‌رود، آسه‌ای به درازای حدودِ یک متر دارد، در حالی که جسمِ یاخته‌ای‌اش را فقط با میکروسکوپ می‌شود دید.

از رشته تا عصب

به آسه‌ها و دارینه‌های بلند تارِ عصبی می‌گویند. یک عصب دسته‌ای از تارهای عصبی است که کنارِ هم قرار گرفته‌اند و غلافی از بافتِ پیوندی دورشان را گرفته است، درست مثلِ سیم‌های درونِ یک کابل.

همه‌ی عصب‌ها یک جهت پیام نمی‌برند. عصبِ حسی پیام را از اندام‌ها به مغز و نخاع می‌برد. عصبِ حرکتی پیام را از مغز و نخاع به ماهیچه‌ها و اندام‌ها می‌رساند. ۴۳ جفت عصب به بخشِ مرکزی وصل است: ۱۲ جفت از مغز و ۳۱ جفت از نخاع.

در خانه امتحان کنید

1. با یک تکه کاموا یا نخِ ضخیم، یک نورون را روی کاغذ بسازید: یک دکمه برای جسمِ یاخته‌ای، چند نخِ کوتاه برای دارینه‌ها و یک نخِ بلند برای آسه.
2. با یک مدادِ رنگی، جهتِ پیام را روی آن با پیکان بکشید.
3. چند نخِ بلند را کنارِ هم بگذارید و دورشان نوار بپیچید. حالا یک «عصب» دارید.

واژه‌های این درس

• نورون (یاخته‌ی عصبی) - یاخته‌ای که پیامِ عصبی را می‌سازد و می‌رساند.
• جسمِ یاخته‌ای - بخشی از نورون که هسته در آن است.
• دارینه - رشته‌ی کوتاه و پرشاخه‌ای که پیام را به جسمِ یاخته‌ای می‌آورد.
• آسه - رشته‌ی بلندی که پیام را از جسمِ یاخته‌ای دور می‌کند.
• عصب - دسته‌ای از تارهای عصبی در یک غلاف.

ایده‌ی اصلی

بافتِ عصبی از نورون‌ها و یاخته‌های پشتیبان ساخته شده است. پیام از دارینه‌ها به جسمِ یاخته‌ای می‌رسد و از آسه بیرون می‌رود. عصب دسته‌ای از این رشته‌هاست؛ عصبِ حسی پیام را به مغز و نخاع می‌برد و عصبِ حرکتی از آن‌ها به اندام‌ها.