اسید، باز و عددِ پی‌اچ
پارسال دیدیم که آبلیمو و سرکه اسید دارند و آبِ کلم‌قرمز رنگِ آن‌ها را نشان می‌دهد. اما صابون، جوش‌شیرین و مایعِ ظرفشویی چه؟ این‌ها اسید نیستند، ولی آبِ کلم‌قرمز را هم بی‌تغییر نمی‌گذارند: آن را سبز یا آبی می‌کنند. این مواد از گروهِ دیگری‌اند.
باز، نقطه‌ی مقابلِ اسید
موادی مثلِ جوش‌شیرین، صابون، آبِ آهک و بسیاری از شوینده‌ها باز هستند. بازها چند ویژگیِ مشترک دارند:
- مزه‌ای تلخ دارند (اما هیچ‌وقت نباید آن‌ها را چشید).
- بسیاری از آن‌ها لمسِ لیز و صابونی دارند.
- رنگِ شناساگرها را به رنگی متفاوت از اسیدها درمی‌آورند.
هشدار
بازهای قوی، مثلِ لوله‌بازکن و سفیدکننده، به اندازه‌ی اسیدهای قوی خطرناک‌اند. پوست و چشم را می‌سوزانند. فقط بزرگ‌ترها و با دستکش از آن‌ها استفاده کنند، و هیچ‌وقت دو شوینده را با هم مخلوط نکنید.
خط‌کشی برای اسید و باز
برای اینکه بگوییم یک محلول چقدر اسیدی یا بازی است، از عددی به نامِ پی‌اچ استفاده می‌کنیم. پی‌اچ روی خط‌کشی از صفر تا چهارده است:
- کم‌تر از هفت: اسیدی. هرچه عدد کوچک‌تر، اسیدی‌تر. آبلیمو حدودِ دو است.
- درست هفت: خنثی، نه اسیدی نه بازی. آبِ خالص هفت است.
- بیشتر از هفت: بازی. هرچه عدد بزرگ‌تر، بازی‌تر. آبِ صابون حدودِ ده است.
پی‌اچ را با کاغذِ پی‌اچ اندازه می‌گیرند: کاغذی که با چند شناساگر آغشته شده است و در هر پی‌اچ رنگِ خاصی می‌گیرد. رنگِ کاغذ را با جدولِ رنگ‌های روی جعبه‌اش مقایسه می‌کنیم و عدد را می‌خوانیم.
پی‌اچ در زندگی
پی‌اچ فقط عددی در آزمایشگاه نیست. خونِ ما همیشه کمی بازی است، حدودِ هفت و چهار دهم، و بدن آن را دقیق در همین حد نگه می‌دارد. معده با اسیدِ قوی‌اش، پی‌اچی حدودِ دو دارد. باغبان‌ها پی‌اچِ خاک را اندازه می‌گیرند، چون بعضی گیاهان خاکِ اسیدی و بعضی خاکِ بازی را دوست دارند. شامپوهای ملایم هم پی‌اچی نزدیکِ پوستِ سر دارند تا آن را نسوزانند.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، چند برگ کلم‌قرمز را در آبِ داغ بگذارید تا آب بنفش شود، و آن را صاف کنید.
- در چند لیوانِ شفاف کمی از این آبِ بنفش بریزید.
- به هر لیوان یکی از این‌ها را اضافه کنید: آبلیمو، سرکه، آب، شیر، جوش‌شیرینِ حل‌شده در آب، کمی آبِ صابون.
- لیوان‌ها را به ترتیبِ رنگ کنارِ هم بچینید: از سرخ (اسیدی‌تر) تا سبز (بازی‌تر).
واژه‌های این درس
- باز - ماده‌ای مثلِ صابون و جوش‌شیرین که نقطه‌ی مقابلِ اسید است.
- پی‌اچ - عددی از صفر تا چهارده که اسیدی یا بازی بودنِ یک محلول را نشان می‌دهد.
- خنثی - نه اسیدی، نه بازی؛ پی‌اچِ هفت.
- کاغذِ پی‌اچ - کاغذی که رنگش با پی‌اچِ محلول تغییر می‌کند.
ایده‌ی اصلی
پی‌اچ نشان می‌دهد یک محلول چقدر اسیدی یا بازی است: کم‌تر از هفت اسیدی، هفت خنثی و بیشتر از هفت بازی. اسیدها و بازهای قوی هر دو خطرناک‌اند.