ماده‌ی خالص یا مخلوط؟
صبحانه‌ی امروزتان را به یاد بیاورید: چای شیرین، نان، کره، شاید کمی پنیر. حالا فکر کنید کدام‌یک از این‌ها فقط از یک ماده ساخته شده است؟ نان از آرد و آب و نمک و مخمر است. چای شیرین آب و شکر و رنگ‌ها و بوهای برگِ چای را با هم دارد. بیشترِ چیزهایی که هر روز با آن‌ها سروکار داریم، از چند ماده ساخته شده‌اند. پس چه چیزی «خالص» است؟
یک نوع ماده یا چند نوع؟
در علم، ماده‌ی خالص به ماده‌ای می‌گوییم که فقط از یک نوع ماده ساخته شده باشد؛ مثلِ آبِ مقطر، شکر، نمکِ خوراکی، یک سیمِ مسی یا یک تکه طلای خالص. همه‌ی ذره‌های یک ماده‌ی خالص مثلِ هم‌اند.
مخلوط از دو یا چند ماده ساخته شده است که کنارِ هم آمده‌اند، بی‌آنکه به ماده‌ی تازه‌ای تبدیل شوند. آبِ لوله‌کشی، هوا، شیر، سالادِ میوه و شربتِ آبلیمو همه مخلوط‌اند. حتی آبِ لوله‌کشیِ زلال هم مقدارِ کمی نمک و گازِ حل‌شده دارد؛ برای همین خالص نیست.
هشدار
هیچ‌وقت چیزی را در آزمایشگاه نچشید، حتی اگر شبیهِ آب یا نمک باشد.
هر جزء خودش می‌ماند
مخلوط یک ویژگیِ مهم دارد: هر ماده‌ای که در آن هست، ویژگی‌های خودش را نگه می‌دارد. در آبِ دریا، نمک هنوز شور است و آب هنوز روان. در سالادِ میوه، سیب هنوز ترد است و موز هنوز نرم. اگر آبِ دریا را در آفتاب بگذارید تا بخار شود، همان نمک دوباره پیدا می‌شود.
این ویژگی کمک می‌کند تا یک مخلوط را بشناسیم: اگر چیزی بوی یک ماده، رنگِ ماده‌ای دیگر و مزه‌ی سومی را با هم دارد، احتمالاً مخلوط است. کاری که در درس‌های بعد می‌کنیم، استفاده از همین ویژگی‌هاست تا اجزای یک مخلوط را از هم جدا کنیم.
مخلوط‌ها در هر سه حالت پیدا می‌شوند: آجیل مخلوطی جامد است، شربت مخلوطی مایع و هوای درونِ بادکنک مخلوطی از چند گاز.
در خانه امتحان کنید
- ده چیز در آشپزخانه پیدا کنید: نمک، شکر، روغن، شیر، سرکه، رب، برنج، آب، چای خشک و یک قاشقِ فلزی.
- برچسبِ هر بسته را بخوانید: اگر چند ماده در آن نوشته شده، مخلوط است.
- آن‌ها را در دو ستون بنویسید: «خالص» و «مخلوط».
- کدام‌ها را مطمئن نیستید؟ دلیلش را بنویسید.
واژه‌های این درس
- ماده‌ی خالص - ماده‌ای که فقط از یک نوع ماده ساخته شده است.
- مخلوط - دو یا چند ماده کنارِ هم، که هر کدام ویژگی‌های خودش را نگه می‌دارد.
- جزء - هر یک از ماده‌هایی که در یک مخلوط هست.
ایده‌ی اصلی
ماده‌ی خالص فقط یک نوع ماده دارد. مخلوط از چند ماده ساخته شده که به ماده‌ی تازه‌ای تبدیل نشده‌اند و هر کدام ویژگی‌های خودش را نگه می‌دارد؛ برای همین می‌توان آن‌ها را دوباره از هم جدا کرد.