ژن و فام‌تن
یک کتاب‌خانه‌ی بزرگ را تصور کنید. در آن، کتاب‌ها روی قفسه‌ها چیده شده‌اند و هر کتاب فصل‌های زیادی دارد. اگر بخواهید طرزِ تهیه‌ی آش رشته را پیدا کنید، دنبالِ همه‌ی کتاب‌خانه نمی‌گردید؛ سراغِ یک کتاب و یک فصلِ مشخص می‌روید. دِنا هم همین‌طور سازمان یافته است. اما فصل‌ها و کتاب‌هایش چه نام دارند؟
ژن: یک دستور
دِنا یکپارچه یک پیامِ بلند نیست. هر تکه از آن دستورِ یک کار را دارد؛ معمولاً دستورِ ساختنِ یک پروتئین. به هر یک از این تکه‌ها ژن می‌گوییم. پروتئین‌ها در هر یاخته و هر اندامی کار می‌کنند: بعضی رنگِ چشم و مو را می‌سازند، بعضی ماهیچه را و بعضی گوارشِ غذا را انجام می‌دهند. پس ژن‌ها، با ساختنِ پروتئین‌ها، شکل و رنگ و بسیاری از صفت‌های ما را تعیین می‌کنند.
انسان حدودِ بیست هزار ژن دارد. بیشترِ صفت‌ها، مثلِ رنگِ چشم یا قد، کارِ یک ژنِ تنها نیستند؛ چند ژن با هم روی آن‌ها اثر می‌گذارند.
فام‌تن: بسته‌بندیِ دِنا
دو متر رشته‌ی نازک در یک هسته‌ی کوچک، اگر مرتب نشود، گره می‌خورد. یاخته دِنایش را دورِ پروتئین‌هایی می‌پیچد و آن را به چند بسته‌ی جدا تقسیم می‌کند. به هر بسته فام‌تن (کروموزوم) می‌گوییم. هر فام‌تن یک رشته‌ی بلندِ دِناست با صدها یا هزاران ژن. فام‌تن‌ها بیشترِ وقت باریک و پخش‌اند و فقط وقتی یاخته آماده‌ی تقسیم می‌شود، فشرده و ضخیم می‌شوند و با میکروسکوپ دیده می‌شوند.
پس از بزرگ به کوچک: یاخته، هسته، فام‌تن، ژن.
۲۳ جفت
یاخته‌های بدنِ انسان ۴۶ فام‌تن دارند. اگر آن‌ها را از روی شکل و اندازه کنارِ هم بچینیم، می‌بینیم که جفت‌جفت‌اند: ۲۳ جفت. از هر جفت، یکی از مادر رسیده و دیگری از پدر. برای همین هر کدام از ما ترکیبی تازه از ژن‌های هر دوی آن‌هاست. یکی از این جفت‌ها، فام‌تن‌های جنسی، تعیین می‌کند که نوزاد پسر باشد یا دختر.
تعدادِ فام‌تن‌ها در جانداران گوناگون فرق دارد، اما به بزرگیِ جاندار ربطی ندارد. مثلاً یاخته‌های گوجه‌فرنگی ۲۴ فام‌تن دارند و یاخته‌های سگ ۷۸.
در خانه امتحان کنید
یک نخِ بلند (حدودِ دو متر) را تصور کنید که باید در یک قوطیِ کبریت جا بگیرد. یک بار نخ را همین‌طور در قوطی بریزید و بعد بیرونش بکشید. بارِ دیگر آن را دورِ چند تکه مداد بپیچید و بعد در قوطی بگذارید. کدام روش مرتب‌تر است و راحت‌تر بیرون می‌آید؟ یاخته کدام کار را می‌کند؟
واژه‌های این درس
- ژن - تکه‌ای از دِنا که دستورِ یک کار، معمولاً ساختنِ یک پروتئین، را دارد.
- فام‌تن (کروموزوم) - رشته‌ای از دِنا که دورِ پروتئین‌ها پیچیده و بسته‌بندی شده است.
- فام‌تن‌های جنسی - یک جفت از فام‌تن‌ها که پسر یا دختر بودن را تعیین می‌کند.
ایده‌ی اصلی
ژن تکه‌ای از دِناست که دستورِ یک کار را دارد. دِنا در یاخته به شکلِ فام‌تن بسته‌بندی شده است. یاخته‌های بدنِ ما ۲۳ جفت فام‌تن دارند و از هر جفت یکی را از مادر و یکی را از پدر گرفته‌ایم.