تولیدمثلِ جنسی
یک جفت اردک در برکه‌ی پارک شنا می‌کنند. اردکِ نر سرِ سبزِ براق و طوقی سفید دارد و اردکِ ماده قهوه‌ایِ خال‌خالی است. اما جوجه‌هایی که پشتِ سرشان ردیف شده‌اند همه زرد و قهوه‌ای و تقریباً شبیهِ هم‌اند. چرا نر و ماده‌ی بعضی جانوران این‌قدر با هم فرق دارند، و چرا این فرق‌ها در جوجه‌ها دیده نمی‌شود؟
دو والد
بیشترِ جانوران و گیاهانِ گل‌دار به روشِ دیگری هم تولیدمثل می‌کنند که به دو والد، نر و ماده، نیاز دارد. به آن تولیدمثلِ جنسی می‌گوییم.
در بعضی جانوران، نر و ماده ظاهرِ متفاوتی دارند؛ مثلِ یالِ شیرِ نر، شاخِ گوزنِ نر یا پرهای رنگارنگِ اردکِ نر. این تفاوت‌ها هنگامِ بلوغ پیدا می‌شوند، یعنی وقتی جانور به سنی می‌رسد که بتواند تولیدمثل کند. برای همین جوجه‌ها و بچه‌ها هنوز شبیهِ هم‌اند.
گامت و لقاح
بدنِ جانورِ نر و ماده یاخته‌های ویژه‌ای برای تولیدمثل می‌سازد که به آن‌ها گامت می‌گوییم. گامتِ نر معمولاً کوچک است و می‌تواند حرکت کند؛ گامتِ ماده بزرگ‌تر است و غذای ذخیره دارد. وقتی گامتِ نر به گامتِ ماده می‌رسد و این دو با هم ترکیب می‌شوند، یک یاخته‌ی تازه به نامِ یاخته‌ی تخم ساخته می‌شود. به این ترکیب شدن لقاح می‌گوییم.
یاخته‌ی تخم بارها با رشتمان تقسیم می‌شود. یاخته‌های تازه کم‌کم شکل‌های گوناگون پیدا می‌کنند، بافت و اندام می‌سازند و سرانجام جاندارِ کاملی به وجود می‌آید.
چرا دو والد؟
تولیدمثلِ جنسی از غیرجنسی کُندتر است و به پیدا کردنِ جفت نیاز دارد. پس چه فایده‌ای دارد؟ هر زاده نیمی از ژن‌هایش را از والدِ نر و نیمی را از والدِ ماده می‌گیرد، و هر بار ترکیبِ تازه‌ای به دست می‌آید. برای همین هیچ دو زاده‌ای کاملاً مثلِ هم نیستند.
این گوناگونی مثلِ یک بیمه است. فرض کنید بیماریِ تازه‌ای در یک جمعیت پخش شود. اگر همه‌ی افراد ژن‌های یکسانی داشته باشند، همان‌طور که در تولیدمثلِ غیرجنسی است، ممکن است همه با هم بیمار شوند. اما در جمعیتی گوناگون، احتمالاً چند نفر ژن‌هایی دارند که در برابرِ آن بیماری مقاوم‌تر است. آن‌ها زنده می‌مانند و نسل را ادامه می‌دهند.
بعضی جانداران فقط به روشِ جنسی تولیدمثل می‌کنند، بعضی فقط غیرجنسی، و بعضی، مثلِ توت‌فرنگی و بسیاری از گیاهان، هر دو را دارند.
در خانه امتحان کنید
جدولی با دو ستون بکشید: «غیرجنسی» و «جنسی». برای هر کدام بنویسید چند والد لازم است، زاده‌ها شبیهِ والد هستند یا نه، سریع است یا کُند، و در محیطی که تغییر می‌کند چه می‌شود. بعد سه جاندار پیدا کنید که هر دو روش را دارند.
واژه‌های این درس
- تولیدمثلِ جنسی - تولیدمثل با دو والدِ نر و ماده.
- گامت - یاخته‌ی ویژه‌ی تولیدمثل؛ گامتِ نر و گامتِ ماده.
- لقاح - ترکیب شدنِ گامتِ نر و ماده.
- یاخته‌ی تخم - یاخته‌ای که از لقاح ساخته می‌شود و جاندارِ تازه از آن رشد می‌کند.
ایده‌ی اصلی
در تولیدمثلِ جنسی، گامتِ نر و ماده با لقاح یاخته‌ی تخم را می‌سازند و جاندارِ تازه از تقسیمِ آن رشد می‌کند. زاده‌ها ترکیبی تازه از ژن‌های دو والدند، و این گوناگونی به زنده ماندنِ نسل در محیطی که تغییر می‌کند کمک می‌کند.