آذرخش
شبی بارانی است. آسمان یکباره سفید میشود و چند ثانیه بعد غرّشی بلند پنجرهها را میلرزاند. آذرخش، یا همان رعد و برق، همان جرقهی کوچکی است که هنگامِ درآوردنِ ژاکت دیدید، فقط میلیونها برابر بزرگتر. اما اینهمه بار در آسمان از کجا میآید؟
ابرهای باردار
درونِ ابرهای طوفانیِ بلند، باد قطرهها و دانههای ریزِ یخ را بالا و پایین میبرد. این ذرهها به هم میخورند و مثلِ بادکنک و پارچه، الکترون جابهجا میکنند. کمکم بالای ابر بارِ مثبت و پایینِ آن بارِ منفیِ زیادی جمع میشود.
بارِ منفیِ پایینِ ابر، روی زمینِ زیرِ خودش بارِ مثبت القا میکند؛ درست مثلِ شانهای که بالای کاغذ گرفتهایم. حالا میانِ ابر و زمین، یا میانِ دو ابر، بارهای ناهمنامِ بسیار بزرگی روبهروی هماند.
تخلیهی الکتریکی
هوا نارساناست، اما وقتی بار خیلی زیاد شود، دیگر نمیتواند جلوی آن را بگیرد. بار با جرقهای عظیم از میانِ هوا میگذرد. به این کار تخلیهی الکتریکی میگوییم و جرقهاش آذرخش است. آذرخش هوای سرِ راهش را در یک لحظه چند برابرِ سطحِ خورشید داغ میکند. هوای داغ ناگهان باز میشود و صدای بلندی میسازد: تُندَر یا رعد.
نور با سرعتِ بسیار زیادی حرکت میکند، اما صدا در هوا هر ثانیه فقط حدودِ ۳۴۰ متر پیش میرود. برای همین نور را زودتر میبینیم. اگر ثانیههای میانِ برق و غرّش را بشمارید و بر ۳ تقسیم کنید، تقریباً میفهمید طوفان چند کیلومتر دورتر است.
برقگیر
آذرخش بیشتر به بلندترین چیزِ آن دور و بر میزند. برای همین روی ساختمانهای بلند، دکلها و منارهها برقگیر میگذارند: میلهای فلزی و نوکتیز بالای ساختمان که با یک سیمِ کلفتِ مسی به صفحهای فلزی در دلِ زمین وصل است. اگر آذرخش بزند، بار از راهِ این رسانا بیخطر به زمین میرود و از دیوارها و آدمهای درونِ ساختمان نمیگذرد.
هشدار
در طوفانِ رعد و برق به ساختمان یا خودرویی با سقفِ فلزی بروید. زیرِ درختِ تنها نایستید، در دشتِ باز و روی بلندی نمانید و از آب، استخر و دریا بیرون بیایید.
در خانه امتحان کنید
در طوفانِ بعدی، از پشتِ پنجره، فاصلهی زمانیِ میانِ دیدنِ برق و شنیدنِ غرّش را برای چند آذرخش بشمارید و بنویسید. طوفان به شما نزدیکتر میشود یا دورتر؟
واژههای این درس
- تخلیهی الکتریکی - رفتنِ ناگهانیِ بارِ زیاد از جسمی به جسمِ دیگر، با جرقه.
- آذرخش - تخلیهی الکتریکیِ بسیار بزرگ میانِ ابرها یا میانِ ابر و زمین.
- تُندَر - صدای آذرخش، از باز شدنِ ناگهانیِ هوای داغ.
- برقگیر - میلهای فلزی که آذرخش را از راهی بیخطر به زمین میبرد.
ایدهی اصلی
ابرهای طوفانی با برخوردِ ذرههای آب و یخ باردار میشوند و روی زمین بار القا میکنند. وقتی بار خیلی زیاد شود، با جرقهای بزرگ از هوا میگذرد: آذرخش. برقگیر راهی رسانا و بیخطر برای رسیدنِ این بار به زمین میسازد.