گیاهِ تازه بدونِ دانه

یک سیب‌زمینی که چند هفته در کابینت مانده، روی پوستش جوانه‌های سفید و بنفش درآورده است. اگر آن را در خاک بگذارید، چند ماه بعد زیرِ خاک سیب‌زمینی‌های تازه پیدا می‌کنید. اما سیب‌زمینی نه دانه است و نه میوه. پس چطور گیاهِ تازه می‌سازد؟

گیاهانی که دانه لازم ندارند

در دبستان دیدیم که یک قلمه، یعنی تکه‌ای از ساقه با چند برگ، در آب ریشه می‌دهد و گیاهِ کاملی می‌شود. این یکی از چند راهی است که گیاهان بدونِ دانه زیاد می‌شوند. همه‌ی این راه‌ها تولیدمثلِ غیرجنسی هستند: یک گیاه به‌تنهایی، با رشتمان، گیاهانی با ژن‌های خودش می‌سازد. بعضی گیاهان برای این کار بخش‌های ویژه‌ای دارند:

• غده: سیب‌زمینی بخشی از ساقه‌ی زیرزمینیِ گیاه است که غذا را ذخیره کرده است. هر چشمِ سیب‌زمینی جوانه‌ای است که می‌تواند گیاهِ تازه بسازد.
• ساقه‌ی رونده: توت‌فرنگی ساقه‌های باریکی روی زمین می‌فرستد. هر جا این ساقه به خاک برسد، ریشه می‌دهد و بوته‌ی تازه‌ای می‌سازد.
• پیاز: پیاز و سیر و لاله از بخش‌های پیازیِ زیرِ خاک دوباره می‌رویند و پیازچه‌های تازه می‌سازند.
• جوانه‌های روی برگ: گیاهی به نامِ «مادرِ هزاران» روی لبه‌ی برگ‌هایش گیاهچه‌های کوچکی دارد که می‌افتند و در خاک ریشه می‌دهند.

کارِ باغبان‌ها

باغبان‌ها و گلخانه‌دارها از این راه‌ها برای تکثیرِ گیاهان استفاده می‌کنند. اگر گل‌سرخی رنگِ زیبایی دارد یا درختِ انجیری میوه‌ی شیرینی می‌دهد، دانه‌ی آن ممکن است گیاهی با صفت‌های دیگر بدهد، چون دانه از تولیدمثلِ جنسی می‌آید و ژن‌های دو والد را با هم دارد. اما قلمه‌ی همان گیاه درست همان صفت‌ها را دارد. باغبان می‌تواند در مدتی کوتاه صدها گیاهِ یکسان پرورش دهد.

راهِ دیگرِ باغبان‌ها پیوند است. شاخه‌ای از درختی که میوه‌ی خوب دارد را روی تنه و ریشه‌ی درختِ دیگری که محکم و مقاوم است می‌بندند تا با هم رشد کنند. بسیاری از درخت‌های سیب، پرتقال و پسته‌ی باغ‌های ایران پیوندی‌اند.

در خانه امتحان کنید

یک سیب‌زمینیِ جوانه‌زده را با کمکِ یک بزرگ‌تر به چند تکه ببرید، طوری که هر تکه یک چشم داشته باشد. تکه‌ها را یک روز بگذارید تا رویشان خشک شود و بعد در گلدان‌های جدا بکارید. یک تکه‌ی بی‌چشم هم بکارید. کدام تکه‌ها گیاه می‌دهند؟

واژه‌های این درس

• غده - بخشی متورم از ساقه‌ی زیرزمینی که غذا ذخیره کرده است، مثلِ سیب‌زمینی.
• ساقه‌ی رونده - ساقه‌ای که روی زمین پیش می‌رود و بوته‌ی تازه می‌سازد.
• تکثیر - زیاد کردنِ گیاهان به دستِ باغبان.
• پیوند - بستنِ شاخه‌ی یک گیاه روی گیاهِ دیگر تا با هم رشد کنند.

ایده‌ی اصلی

بسیاری از گیاهان از غده، ساقه‌ی رونده، پیاز یا جوانه‌های روی برگ، بدونِ دانه گیاهِ تازه می‌سازند. این گیاهانِ تازه همان ژن‌های والد را دارند، برای همین باغبان‌ها با قلمه و پیوند گیاهانِ یکسانِ زیادی پرورش می‌دهند.