غده‌ی رشد و غده‌ی انرژی
در یک کلاس، یکی از همه بلندتر است و دیگری کوتاه‌تر. بیشترِ این تفاوت‌ها طبیعی است و به خانواده، غذا و خواب بستگی دارد. اما گاهی کسی بسیار کوتاه‌تر یا بسیار بلندتر از اندازه‌ی معمول می‌شود. پزشک در این حالت پیش از هر چیز به دو غده‌ی کوچک فکر می‌کند.
نقشه‌ی غده‌های هورمونی
غده‌های هورمونی در جاهای گوناگونِ بدن پراکنده‌اند و به هم وصل نیستند؛ تنها راهِ ارتباطشان خون است. مهم‌ترین آن‌ها این‌ها هستند: هیپوفیز در زیرِ مغز، تیروئید و پاراتیروئیدها در گردن، لوزالمعده کنارِ معده، غده‌های فوقِ کلیه روی کلیه‌ها، و غده‌های جنسی.
هیپوفیز و هورمونِ رشد
هیپوفیز غده‌ای به اندازه‌ی یک نخود است که زیرِ مغز آویزان است. یکی از هورمون‌های آن هورمونِ رشد است. این هورمون روی استخوان‌ها اثر می‌گذارد، آن‌ها را بلندتر می‌کند و جذبِ کلسیم را در آن‌ها بیشتر می‌کند. بلند شدنِ قد تا حدودِ بیست‌سالگی ادامه دارد. اگر در این سال‌ها هورمونِ رشد خیلی کم ساخته شود، قد کوتاه می‌ماند و اگر خیلی زیاد ساخته شود، قد بیش از اندازه بلند می‌شود. امروز پزشکان می‌توانند بسیاری از این مشکل‌ها را اگر زود پیدا شوند، درمان کنند. خواب نیز مهم است: بیشترِ هورمونِ رشد در خوابِ عمیقِ شب ساخته می‌شود.
تیروئید و ید
تیروئید غده‌ای پروانه‌ای‌شکل در جلوی گردن، زیرِ حنجره، است. هورمون‌های آن سوخت‌وساز را تنظیم می‌کنند؛ یعنی کارهایی که یاخته‌ها با آن انرژی را آزاد یا ذخیره می‌کنند. در کودکی، این هورمون‌ها برای رشدِ خوبِ اندام‌ها و به‌ویژه مغز لازم‌اند و در بزرگسالی آدم را هوشیار نگه می‌دارند.
اگر تیروئید کم‌کار باشد، آدم خسته و خواب‌آلود است و انرژیِ کمی دارد. اگر پرکار باشد، ممکن است لاغر شود، زیاد عرق کند و بدخواب شود.
تیروئید برای ساختنِ هورمون‌هایش به ید نیاز دارد و آن را از خون می‌گیرد. ید در ماهی و غذاهای دریایی هست، اما در خاکِ بسیاری از جاهای ایران کم است. برای همین در ایران نمکِ یددار تولید می‌شود. یدِ نمک کم‌کم از دست می‌رود؛ پس نمک را در ظرفِ دربسته، دور از نور و گرما نگه دارید و آن را آخرِ پخت به غذا بزنید.
در خانه امتحان کنید
- بسته‌ی نمکِ آشپزخانه را پیدا کنید. آیا رویش نوشته «یددار»؟
- ببینید نمک کجا نگه داشته می‌شود: نزدیکِ اجاق؟ در ظرفِ باز؟
- با کمکِ خانواده جای بهتری برایش پیدا کنید و بگویید چرا.
واژه‌های این درس
- هیپوفیز - غده‌ی کوچکِ زیرِ مغز که هورمونِ رشد و چند هورمونِ دیگر را می‌سازد.
- هورمونِ رشد - هورمونی که استخوان‌ها را بلندتر می‌کند.
- تیروئید - غده‌ی جلوی گردن که سوخت‌وساز را تنظیم می‌کند.
- سوخت‌وساز - کارهایی که یاخته‌ها با آن انرژی را آزاد یا ذخیره می‌کنند.
- نمکِ یددار - نمکی که به آن ید افزوده‌اند تا تیروئید کمبود نداشته باشد.
ایده‌ی اصلی
هیپوفیز، زیرِ مغز، هورمونِ رشد را می‌سازد که قد را بلند می‌کند. تیروئید، در گردن، با هورمون‌هایی که از ید ساخته می‌شوند، مصرف و ذخیره‌ی انرژی را تنظیم می‌کند؛ نمکِ یددار جلوی کمبودِ ید را می‌گیرد.