استخوان‌ها زنده‌اند

اسکلتی که در آزمایشگاهِ مدرسه آویزان است، خشک و سفید و بی‌حرکت است. همین باعث می‌شود خیلی‌ها فکر کنند استخوان مثلِ سنگ چیزی مرده است. اما اگر استخوان زنده نیست، چطور وقتی می‌شکند، خودش دوباره جوش می‌خورد؟

دستگاه حرکتی

دستگاه عصبی دستورِ حرکت را می‌دهد، اما حرکت را دستگاه حرکتی انجام می‌دهد: اسکلت و ماهیچه‌ها با هم. به مجموعه‌ی استخوان‌ها، غضروف‌ها و جاهای اتصالِ آن‌ها اسکلت یا استخوان‌بندی می‌گویند. بدنِ یک بزرگسال ۲۰۶ استخوان دارد.

استخوان‌ها کارهای زیادی انجام می‌دهند:

• به بدن شکل می‌دهند و آن را نگه می‌دارند؛
• از اندام‌های نرم و مهم محافظت می‌کنند: جمجمه از مغز، دنده‌ها از قلب و شش‌ها، ستونِ مهره‌ها از نخاع؛
• تکیه‌گاهِ ماهیچه‌ها هستند و به حرکت کمک می‌کنند؛
• مواد معدنی مثلِ کلسیم و فسفر را ذخیره می‌کنند؛
• در مغزِ استخوان، یاخته‌های خونی ساخته می‌شوند.

از غضروف تا استخوان

بیشترِ استخوان‌های ما در ابتدا غضروف بوده‌اند؛ بافتی نرم‌تر و خم‌شونده که در نوکِ بینی و لاله‌ی گوش هنوز هم می‌توانید لمسش کنید. در دورانِ رشد، این غضروف‌ها کم‌کم کلسیم و فسفر جذب می‌کنند، سخت می‌شوند و به استخوان تبدیل می‌شوند. استخوان و غضروف هر دو از بافت‌های پیوندی هستند: یاخته‌هایشان در ماده‌ی زمینه‌ای قرار دارند که در آن رشته‌های پروتئینی و مواد معدنی هست. رشته‌های پروتئینی به استخوان کمی انعطاف می‌دهند و مواد معدنی سختی‌اش را.

درونِ یک استخوان

اگر یک استخوانِ بلند، مثلِ ران، را از درازا ببُرند، دو نوع بافتِ استخوانی دیده می‌شود. لایه‌ی بیرونی بافتِ متراکم است، سخت و فشرده، که استحکامِ استخوان از آن است. در دو سرِ استخوان بافتِ اسفنجی هست که پر از حفره‌های ریز است و استخوان را سبک‌تر می‌کند. در میانه‌ی استخوان مغزِ استخوان است و رگ‌های خونی به درونِ استخوان می‌روند. همین رگ‌ها و یاخته‌های زنده‌اند که استخوانِ شکسته را دوباره جوش می‌دهند.

اگر کلسیمِ کافی به بدن نرسد یا تحرک کم باشد، استخوان‌ها کم‌کم سبک و شکننده می‌شوند. این بیماری پوکیِ استخوان نام دارد. شیر، ماست، پنیر، کنجد و سبزی‌های برگ‌دار کلسیم دارند و ورزش و نورِ آفتاب هم به محکم ماندنِ استخوان کمک می‌کنند.

در خانه امتحان کنید

1. نوکِ بینی و لاله‌ی گوشتان را آرام خم کنید. بعد استخوانِ ساعد را فشار دهید.
2. کدام خم می‌شود و کدام نه؟ کدام غضروف است و کدام استخوان؟
3. فهرستی از غذاهایی بنویسید که دیروز خوردید. کدام‌یک کلسیم داشت؟

واژه‌های این درس

• دستگاه حرکتی - اسکلت و ماهیچه‌ها که با هم بدن را حرکت می‌دهند.
• غضروف - بافتِ پیوندیِ نرم و خم‌شونده؛ بیشترِ استخوان‌ها اول غضروف‌اند.
• بافتِ متراکم و اسفنجی - بخشِ سخت و فشرده، و بخشِ پرحفره‌ی استخوان.
• مغزِ استخوان - بخشِ نرمِ درونِ استخوان که یاخته‌های خونی را می‌سازد.
• پوکیِ استخوان - سبک و شکننده شدنِ استخوان‌ها.

ایده‌ی اصلی

اسکلت و ماهیچه‌ها دستگاه حرکتی را می‌سازند. استخوان بافتی زنده است: از غضروف ساخته می‌شود، با کلسیم و فسفر سخت می‌شود، بافتِ متراکم و اسفنجی دارد، رگ دارد و در مغزش یاخته‌های خونی ساخته می‌شوند.