سنگ‌هایی که از آتش زاده شدند
در یک ساختمانِ اداری به پله‌ها و ستون‌های سنگیِ صیقلی نگاه کنید: دانه‌های سیاه، سفید و صورتی‌ای که به‌خوبی از هم پیدا هستند. حالا یک تکه سنگِ تیره‌ی آتشفشانی از دامنه‌ی دماوند را تصور کنید که هیچ دانه‌ای در آن دیده نمی‌شود. هر دو از مذاب پدید آمده‌اند. چرا این‌قدر با هم فرق دارند؟
ماگما بالا می‌آید
هرچه از سطحِ زمین پایین‌تر برویم، دما بالاتر می‌رود؛ در بیشترِ جاها به ازای هر کیلومتر حدودِ ۲۵ تا ۳۰ درجه. در اعماقِ زیاد، سنگ‌ها ذوب می‌شوند و ماگما پدید می‌آید: مذابی داغ، روان و پر از گاز. ماگما از سنگ‌های جامدِ اطرافش سبک‌تر است، پس آهسته به سمتِ بالا راه باز می‌کند، همان‌طور که حبابِ هوا در آب بالا می‌رود.
درون یا بیرون: سرعتِ سرد شدن همه‌چیز را تعیین می‌کند
در فصلِ پیش دیدیم که هرچه مذاب آهسته‌تر سرد شود، بلورهای کانی درشت‌تر می‌شوند. همین قاعده دو گروه سنگِ آذرین را می‌سازد:
- سنگ‌های آذرینِ درونی: ماگمایی که به سطح نمی‌رسد، در عمقِ زمین و زیرِ پتوی ضخیمی از سنگ، طیِ هزاران سال سرد می‌شود. بلورهایش آن‌قدر درشت‌اند که بدونِ میکروسکوپ دیده می‌شوند. گرانیت و گابرو از این گروه‌اند. این سنگ‌ها بعدها، وقتی سنگ‌های رویشان فرسوده و برداشته شد، به سطح می‌رسند.
- سنگ‌های آذرینِ بیرونی: ماگمایی که از شکاف‌ها و آتشفشان‌ها بیرون می‌ریزد (گدازه) در هوا یا آب در چند روز یا حتی چند ساعت سرد می‌شود. بلورهایش وقتِ بزرگ شدن ندارند و بسیار ریزند. بازالت و ریولیت از این گروه‌اند. اگر گدازه پر از گاز باشد و بسیار تند سرد شود، پوکه‌ی معدنی و سنگِ پا با سوراخ‌های ریزِ فراوان پدید می‌آیند.
سنگ‌های آذرین در زندگیِ ما
گرانیت و گابرو سخت، محکم و زیبا هستند و در برابرِ هوا مقاوم‌اند. برای همین در پله، کفِ ساختمان، نمای ساختمان و بناهای یادبود به کار می‌روند. خرده‌های سنگ‌های آذرین در بتن، جاده‌سازی و زیرِ ریلِ راه‌آهن استفاده می‌شوند. در سنگ‌های آذرین فسیل پیدا نمی‌شود: هر گیاه یا جانوری که در راهِ مذاب بوده، سوخته و از بین رفته است.
در خانه امتحان کنید
هشدار
کار با اجاق و شکلاتِ داغ فقط با کمکِ یک بزرگ‌تر.
- با کمکِ یک بزرگ‌تر کمی شکلات را آب کنید و دو قسمت کنید.
- یک قسمت را در ظرفی بریزید و در هوای اتاق بگذارید تا آهسته سفت شود. قسمتِ دیگر را روی یک بشقابِ سرد از یخچال بریزید.
- وقتی هر دو سفت شدند، آن‌ها را بشکنید و سطحِ شکسته را مقایسه کنید. کدام‌یک شبیهِ گرانیت و کدام شبیهِ بازالت سرد شده است؟
واژه‌های این درس
- ماگما - سنگِ ذوب‌شده در درونِ زمین.
- گدازه - ماگمایی که به سطحِ زمین رسیده است.
- آذرینِ درونی - سنگی که در عمق آهسته سرد شده و درشت‌بلور است.
- آذرینِ بیرونی - سنگی که روی زمین تند سرد شده و ریزبلور است.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌های آذرین از سرد شدنِ ماگما پدید می‌آیند. اگر در عمق آهسته سرد شوند، درشت‌بلورند (گرانیت، گابرو)؛ اگر در سطح تند سرد شوند، ریزبلورند (بازالت، ریولیت). در سنگِ آذرین فسیل پیدا نمی‌شود.