ژن، محیط و تفاوت‌ها
دو گلدان از یک بسته تخمِ لوبیا کاشته‌اید. یکی را لبِ پنجره‌ی آفتابی گذاشته‌اید و دیگری را در گوشه‌ی کم‌نورِ اتاق. بعد از دو هفته، اولی کوتاه و پرپشت و سبزِ تیره است و دومی بلند و باریک و رنگ‌پریده. تخم‌ها از یک بسته بودند. پس این‌همه تفاوت از کجا آمد؟
هیچ دو تایی یکسان نیستند
در یک کلاس، قد و رنگِ مو و شکلِ صورت و صدای هیچ دو نفری یکی نیست. در یک گله‌ی گوسفند هم، اگر دقیق نگاه کنید، هر کدام کمی با بقیه فرق دارد. به این تفاوت‌ها میانِ افرادِ یک نوع جاندار گوناگونی می‌گوییم. گوناگونی سه سرچشمه دارد.
سرچشمه‌ی اول: ژن‌ها
هر فرزند ترکیبی تازه از ژن‌های پدر و مادر می‌گیرد. برای همین خواهر و برادرها شبیهِ هم‌اند، اما مثلِ هم نیستند. رنگِ چشم یا گروهِ خون را بیشتر ژن‌ها تعیین می‌کنند.
سرچشمه‌ی دوم: محیط
همه‌ی چیزهایی که بیرون از بدنِ جاندار بر آن اثر می‌گذارند، عواملِ محیطی هستند: نور، آب، غذا، دما، خاک و حتی رفتارِ خودِ ما. در آزمایشِ لوبیاها، ژن‌ها یکسان بودند و فقط نور فرق داشت. گیاهِ کم‌نور برای رسیدن به روشنایی دراز شد و چون نورِ کافی نداشت، سبزینه‌ی کم‌تری ساخت.
در بیشترِ صفت‌ها ژن و محیط با هم کار می‌کنند. ژن‌ها حدی برای قدِ یک آدم تعیین می‌کنند، اما اگر در سال‌های رشد غذای کافی نخورد، به آن حد نمی‌رسد. بعضی آدم‌ها به خاطرِ ژن‌هایشان بیشتر در خطرِ بیماریِ قلبی‌اند؛ با این حال اگر غذای سالم بخورند، ورزش کنند و سیگار نکشند، می‌توانند مثلِ دیگران سالم زندگی کنند. ژن‌ها سرنوشتِ قطعی نیستند.
سرچشمه‌ی سوم: جهش
گاهی هنگامِ رونویسیِ دِنا، یک باز جابه‌جا یا عوض می‌شود. به این تغییر در رمزِ دِنا جهش می‌گوییم. بیشترِ جهش‌ها اثرِ چندانی ندارند، بعضی زیان‌آورند و بعضی هم کم‌کم نسخه‌ی تازه‌ای از یک ژن می‌سازند. همه‌ی نسخه‌های گوناگونِ ژن‌ها که امروز در جانداران هست، روزی از جهشی آغاز شده‌اند. اما یادتان باشد: آنچه پدر یا مادر در زندگی یاد می‌گیرند یا تمرین می‌کنند، ژن‌هایشان را تغییر نمی‌دهد.
در خانه امتحان کنید
دو لیوانِ یک‌بارمصرف را با خاک یا پنبه‌ی خیس پر کنید و در هر کدام سه تخمِ لوبیا یا عدس بکارید. یکی را کنارِ پنجره بگذارید و دیگری را در کمدی تاریک. به هر دو به یک اندازه آب بدهید. هر روز قد و رنگِ جوانه‌ها را بنویسید. چه چیزی را ثابت نگه داشتید و چه چیزی را تغییر دادید؟
واژه‌های این درس
- گوناگونی - تفاوت میانِ افرادِ یک نوع جاندار.
- عواملِ محیطی - چیزهایی بیرون از بدنِ جاندار، مثلِ نور و غذا و دما، که بر آن اثر می‌گذارند.
- جهش - تغییری در رمزِ دِنا.
ایده‌ی اصلی
افرادِ یک نوع جاندار با هم فرق دارند، چون ژن‌هایشان، محیطشان یا هر دو متفاوت است. نسخه‌های تازه‌ی ژن‌ها از جهش‌ها پیدا می‌شوند، نه از آنچه پدر و مادر در زندگی یاد گرفته‌اند.