سه نوع ماهیچه

وقتی بستنی می‌خورید، دست و فکتان را خودتان حرکت می‌دهید. اما پس از قورت دادن، دیگر کاری از شما ساخته نیست: معده و روده بستنی را جلو می‌برند و قلب همچنان می‌زند. همه‌ی این حرکت‌ها کارِ ماهیچه‌هاست، اما چرا بعضی به حرفِ ما گوش می‌دهند و بعضی نه؟

ماهیچه‌ی اسکلتی

اسکلت به‌تنهایی نمی‌تواند حرکت کند. ماهیچه‌های اسکلتی به استخوان‌ها وصل‌اند و با کوتاه شدن آن‌ها را می‌کشند. همه‌ی حرکت‌های ارادی، از راه رفتن تا نوشتن و لبخند زدن، کارِ این ماهیچه‌هاست. زیرِ میکروسکوپ، یاخته‌هایشان دراز و نازک‌اند و نوارهای روشن و تیره دارند؛ به همین دلیل به آن‌ها ماهیچه‌ی مخطط هم می‌گویند.

یاخته‌های ماهیچه‌ای کنارِ هم دسته می‌شوند، دسته‌ها کنارِ هم دسته‌های بزرگ‌تری می‌سازند و مجموعه‌ی آن‌ها یک ماهیچه است. بافتِ پیوندی همه‌ی این‌ها را به هم بسته است. این بافتِ پیوندی در دو سرِ ماهیچه ادامه پیدا می‌کند و طنابی سفید و محکم به نامِ زردپی می‌سازد که ماهیچه را به استخوان وصل می‌کند. پشتِ پاشنه‌ی پا می‌توانید زردپیِ بزرگی را لمس کنید.

ماهیچه فقط می‌تواند بکشد، نه هل دهد. وقتی منقبض می‌شود، کوتاه‌تر و ضخیم‌تر می‌شود و چون زردپی‌اش به استخوان وصل است، استخوان را جابه‌جا می‌کند. اما برای برگرداندنِ استخوان سرِ جایش، ماهیچه‌ی دیگری در طرفِ مقابل باید کار کند. برای همین ماهیچه‌های اسکلتی معمولاً جفت‌جفت و برعکسِ هم کار می‌کنند، مثلِ ماهیچه‌ی دوسر و سه‌سرِ بازو.

ماهیچه‌ی صاف و ماهیچه‌ی قلبی

دو نوعِ دیگر از ماهیچه‌ها غیرارادی هستند و بی‌خواستِ ما کار می‌کنند:

• ماهیچه‌ی صاف در دیواره‌ی دستگاه گوارش، نای، رگ‌ها و مثانه است. حرکت‌های آرام و موج‌مانندِ معده و روده، و تنگ و گشاد شدنِ مردمکِ چشم، کارِ ماهیچه‌ی صاف است. رنگش صورتیِ کم‌رنگ است.
• ماهیچه‌ی قلبی فقط در دیواره‌ی قلب است. قرمز است و بی‌وقفه، از پیش از تولد تا آخرِ عمر، منقبض و شل می‌شود و خون را به حرکت درمی‌آورد.

در خانه امتحان کنید

1. یک دستتان را روی بازوی دیگر بگذارید. آرنج را آرام خم و راست کنید.
2. وقتی خم می‌کنید، کدام ماهیچه سفت و برجسته می‌شود: جلوی بازو یا پشتِ آن؟ وقتی راست می‌کنید چطور؟
3. حالا دستتان را روی قلبتان بگذارید. می‌توانید ضربانش را با خواستِ خودتان متوقف کنید؟ چرا نه؟

واژه‌های این درس

• ماهیچه‌ی اسکلتی (مخطط) - ماهیچه‌ای که به استخوان وصل است و حرکت‌های ارادی را انجام می‌دهد.
• ماهیچه‌ی صاف - ماهیچه‌ی غیرارادیِ دیواره‌ی معده، روده و رگ‌ها.
• ماهیچه‌ی قلبی - ماهیچه‌ی غیرارادیِ دیواره‌ی قلب.
• زردپی - طنابِ محکم و سفیدی که ماهیچه را به استخوان وصل می‌کند.
• انقباض - کوتاه و ضخیم شدنِ ماهیچه.

ایده‌ی اصلی

بدن سه نوع ماهیچه دارد: اسکلتی که با زردپی به استخوان وصل است، با انقباض آن را می‌کشد، جفت‌جفت کار می‌کند و ارادی است؛ صاف در دیواره‌ی اندام‌های توخالی؛ و قلبی در دیواره‌ی قلب. این دو نوعِ آخر غیرارادی‌اند.