صفت‌هایی که به ارث می‌رسند
در یک عکسِ خانوادگی دقیق شوید. شاید چشم‌های یک نفر درست شبیهِ مادربزرگ است و موهای فرفریِ دیگری مثلِ عمو. با این حال هیچ دو نفری در آن عکس کاملاً مثلِ هم نیستند. حتی سرِ انگشت‌های شما با سرِ انگشت‌های خواهر یا برادرتان فرق دارد. این شباهت‌ها از کجا می‌آیند و این تفاوت‌ها از کجا؟
صفت‌های ارثی
به گوشِ خودتان در آینه نگاه کنید. پایین‌ترین بخشِ گوش، یعنی نرمه‌ی گوش، در بعضی آدم‌ها آزاد است و کمی پایین‌تر از جایی که به صورت وصل می‌شود آویزان است. در بعضی دیگر نرمه یک‌راست به پوستِ صورت چسبیده است. اینکه نرمه‌ی گوشِ شما کدام شکل است به تصمیمِ شما یا به غذایی که خورده‌اید بستگی ندارد. این صفت را از پدر و مادرتان گرفته‌اید.
به صفتی که از نسلی به نسلِ بعد منتقل می‌شود صفتِ ارثی می‌گوییم. رنگِ چشم، فرفری یا صاف بودنِ مو، گروهِ خون و توانایی لوله کردنِ زبان چند نمونه‌اند. عاملی که این صفت‌ها را می‌سازد درونِ یاخته‌های بدنِ ماست و هنگامِ تولدِ فرزند، از پدر و مادر به او می‌رسد. به این انتقال وراثت می‌گوییم.
اثرِ انگشت: هر کس بی‌همتاست
نوکِ انگشتتان را با ذره‌بین نگاه کنید. خط‌های ریزی می‌بینید که گاهی حلقه می‌زنند، گاهی دور خودشان می‌پیچند و گاهی مثلِ تپه‌ای کوتاه بالا می‌روند. شکلِ کلیِ این خط‌ها تا اندازه‌ای ارثی است، اما جزئیاتشان هنگامِ رشد در شکمِ مادر شکل می‌گیرد. برای همین اثرِ انگشتِ هیچ دو نفری، حتی دوقلوهای همسان، دقیقاً یکی نیست. پلیس و بانک‌ها هم از همین ویژگی برای شناختنِ آدم‌ها استفاده می‌کنند.
چیزهایی که به ارث نمی‌رسند
همه‌ی ویژگی‌های ما ارثی نیستند. پدری که سال‌ها وزنه زده و بازوهای قوی دارد، بازوی قوی به فرزندش نمی‌دهد. جای زخمی که از زمین خوردن مانده، زبانی که یاد گرفته‌ایم یا مهارتِ دوچرخه‌سواری هم به فرزند نمی‌رسند. این‌ها صفت‌های اکتسابی هستند؛ یعنی در طولِ زندگی به دست آمده‌اند و عاملِ ارثیِ درونِ یاخته‌ها را تغییر نداده‌اند.
بسیاری از صفت‌ها هم به هر دو بستگی دارند. قدِ آدم بیشتر ارثی است، اما غذای کافی و سلامتی در سال‌های رشد هم در آن اثر دارد.
در خانه امتحان کنید
یک جدول بکشید و برای هر یک از اعضای خانواده (با اجازه‌ی خودشان) بنویسید: نرمه‌ی گوشِ آزاد یا چسبیده، توانایی لوله کردنِ زبان، و رنگِ چشم. نوکِ انگشتِ اشاره‌ی هر کس را با یک مداد نرم سیاه کنید و روی نوارچسب بردارید و روی کاغذ بچسبانید. آیا دو اثرِ انگشتِ یکسان پیدا می‌کنید؟
واژه‌های این درس
- صفتِ ارثی - ویژگی‌ای که از پدر و مادر به فرزند می‌رسد، مثلِ شکلِ نرمه‌ی گوش.
- صفتِ اکتسابی - ویژگی‌ای که در طولِ زندگی به دست می‌آید و به فرزند نمی‌رسد، مثلِ جای زخم.
- وراثت - رسیدنِ صفت‌ها از نسلی به نسلِ بعد.
ایده‌ی اصلی
بعضی صفت‌ها ارثی‌اند و عاملِ آن‌ها درونِ یاخته‌ها از پدر و مادر به فرزند می‌رسد. صفت‌هایی که در طولِ زندگی به دست می‌آوریم به ارث نمی‌رسند، و بسیاری از صفت‌ها حاصلِ هر دو هستند.