تصویر در عدسی‌ها
با ذره‌بین به یک مورچه نگاه می‌کنید: درشت و راست دیده می‌شود. حالا همان ذره‌بین را دستتان بگیرید و از پشتِ آن، از فاصله‌ی دور، به پنجره نگاه کنید: پنجره کوچک و وارونه است! یک عدسی چطور هم تصویرِ بزرگ و راست می‌دهد و هم کوچک و وارونه؟
تصویرِ حقیقی: روی پرده
وقتی جسم دورتر از کانونِ یک عدسیِ همگرا باشد، پرتوهایی که از هر نقطه‌اش می‌آیند، پس از عدسی واقعاً به هم می‌رسند. اگر یک پرده یا کاغذ آن‌جا بگذاریم، تصویری روشن روی آن می‌افتد. این تصویرِ حقیقی است و همیشه وارونه است: پرتوی که از بالای جسم آمده پایینِ پرده می‌رسد و پرتوی که از پایینش آمده بالای پرده.
- اگر جسم خیلی دور باشد، تصویر کوچک است و نزدیکِ کانون تشکیل می‌شود. دوربینِ عکاسی همین‌طور کار می‌کند.
- اگر جسم را به کانون نزدیک‌تر کنیم، تصویر دورتر و بزرگ‌تر می‌شود. ویدیوپروژکتورِ کلاس همین‌طور تصویرِ کوچکی را روی پرده‌ی بزرگ می‌اندازد.
تصویرِ مجازی: ذره‌بین
وقتی جسم بینِ عدسیِ همگرا و کانونِ آن باشد، پرتوها پس از عدسی هنوز از هم دورند و به هم نمی‌رسند. چشم امتدادشان را به عقب دنبال می‌کند و تصویری مجازی، راست و بزرگ‌تر پشتِ جسم می‌بیند. ذره‌بین همین است: برای دیدنِ درشتِ یک چیز، ذره‌بین را آن‌قدر نزدیکش می‌آوریم که جسم داخلِ فاصله‌ی کانونی باشد.
عدسیِ واگرا: همیشه کوچک
عدسیِ واگرا نور را پخش می‌کند، پس پرتوها پس از آن هیچ‌وقت به هم نمی‌رسند. از هر جای جسم که باشد، تصویرش مجازی، راست و کوچک‌تر از جسم است. چشمیِ کوچکِ روی درِ آپارتمان‌ها یک عدسیِ واگراست: همه‌ی راهرو را کوچک ولی در یک نگاه نشان می‌دهد.
| عدسی | جای جسم | تصویر |
|---|---|---|
| همگرا | دورتر از کانون | حقیقی، وارونه، روی پرده |
| همگرا | بینِ عدسی و کانون | مجازی، راست، بزرگ‌تر |
| واگرا | هر جا | مجازی، راست، کوچک‌تر |
در خانه امتحان کنید
- در اتاقی نیمه‌تاریک، رو به پنجره‌ی روشن، یک برگِ کاغذ را به دیوارِ روبه‌روی پنجره بچسبانید.
- یک ذره‌بین را بینِ کاغذ و پنجره بگیرید و جلو و عقب ببرید تا تصویرِ پنجره روی کاغذ واضح شود.
- تصویر راست است یا وارونه؟ بزرگ‌تر است یا کوچک‌تر؟ حالا با همان ذره‌بین به نوشته‌ی ریزِ یک بسته نگاه کنید و مقایسه کنید.
واژه‌های این درس
- تصویرِ حقیقی - تصویری که از به هم رسیدنِ پرتوها ساخته می‌شود و روی پرده می‌افتد.
- تصویرِ مجازی - تصویری که از امتدادِ پرتوها دیده می‌شود و روی پرده نمی‌افتد.
- ذره‌بین - عدسیِ همگرایی که جسمِ نزدیک‌تر از کانون را بزرگ نشان می‌دهد.
ایده‌ی اصلی
عدسیِ همگرا از جسمِ دورتر از کانون تصویری حقیقی و وارونه، و از جسمِ نزدیک‌تر از کانون تصویری مجازی و بزرگ می‌سازد. عدسیِ واگرا همیشه تصویری مجازی، راست و کوچک می‌دهد.