کدام سنگ برای کدام کار؟
فرض کنید معمارِ یک ساختمانِ تازه هستید. برای پله‌های ورودی که هر روز هزاران نفر از آن بالا و پایین می‌روند، برای نمای بیرونی که سال‌ها زیرِ برف و باران است، و برای کفِ سالنی که باید زیبا و براق باشد، کدام سنگ را انتخاب می‌کنید؟
ویژگی‌هایی که مهم‌اند
برای انتخابِ سنگ، چند پرسش را می‌پرسیم:
- چقدر محکم است؟ سنگی که زیرِ وزنِ زیاد نمی‌شکند، برای ستون و پایه مناسب است.
- چقدر سخت است؟ سنگی که زود ساییده نمی‌شود، برای پله و پیاده‌رو لازم است.
- چقدر آب جذب می‌کند؟ سنگی که حفره‌های زیادی دارد آب را به خود می‌کشد. در زمستان این آب یخ می‌زند و سنگ را می‌ترکاند، پس برای نمای بیرونی در مناطقِ سرد مناسب نیست.
- چگالی‌اش چقدر است؟ سنگِ سنگین‌تر برای نمای ساختمان‌های بلند بارِ بیشتری روی دیوار می‌گذارد.
- رنگ و زیبایی‌اش، و چقدر خوب صیقل می‌خورد؟
ویژگی‌ها از کجا می‌آیند؟
این ویژگی‌ها تصادفی نیستند؛ از راهِ ساخته شدنِ سنگ می‌آیند. سنگ‌های آذرینِ درونی مثلِ گرانیت بلورهای به‌هم‌قفل‌شده‌ی سختی مثلِ کوارتز و فلدسپار دارند، کمتر آب جذب می‌کنند و در برابرِ سایش و هوا مقاوم‌اند؛ برای همین برای پله و کفِ جاهای پررفت‌وآمد عالی‌اند. مرمر زیبا و صیقل‌پذیر است، اما چون از کلسیت ساخته شده، نرم‌تر است و اسید، حتی آب‌لیمو و باران‌های اسیدی، سطحش را کدر می‌کند. تراورتن سبک‌تر است و حفره‌های ریزِ زیبایی دارد و نمای بسیاری از ساختمان‌های ایران از آن است. ماسه‌سنگ نرم‌تر است و بسته به اینکه دانه‌هایش چقدر محکم به هم چسبیده باشند، ممکن است با باد و باران کم‌کم ساییده شود.
سنگ، منبعی که باید با دقت مصرف شود
ایران از نظرِ سنگِ ساختمانی بسیار غنی است و سنگ‌های تزئینیِ ایران به کشورهای دیگر هم فروخته می‌شود. اما سنگ هم، مثلِ کانی‌ها، منبعی تجدیدناپذیر است و هر معدن ردی همیشگی در کوه بر جا می‌گذارد. انتخابِ درستِ سنگ، یعنی سنگی که سال‌ها دوام بیاورد و زود عوض نشود، خودش نوعی صرفه‌جویی است.
در خانه امتحان کنید
- چند تکه سنگ و آجر (مثلاً خرده‌سنگِ ساختمانی که کسی دور ریخته) را خشک کنید و جدا جدا با ترازوی آشپزخانه وزن کنید.
- آن‌ها را یک شب در آب بگذارید، بیرون بیاورید، رویشان را با دستمال خشک کنید و دوباره وزن کنید.
- کدام‌یک بیشتر آب جذب کرد؟ کدام برای نمای بیرونی در شهری سرد مناسب‌تر است؟
واژه‌های این درس
- استحکام - توانِ سنگ برای نشکستن زیرِ وزن و ضربه.
- جذبِ آب - مقدارِ آبی که سنگ در حفره‌هایش به خود می‌کشد.
- صیقل‌پذیری - اینکه سنگ با ساییدن چقدر صاف و براق می‌شود.
ایده‌ی اصلی
سنگ را بر اساسِ استحکام، سختی، جذبِ آب، چگالی و زیبایی‌اش برای هر کار انتخاب می‌کنیم، و این ویژگی‌ها از راهِ ساخته شدنِ سنگ می‌آیند: گرانیت برای پله و کف، مرمر برای زیبایی در فضای بسته، تراورتن برای نما.