مخلوطِ همگن و ناهمگن
دو لیوانِ آب روی میز است. در یکی یک قاشق شکر ریخته‌اید و هم زده‌اید؛ در دیگری یک قاشق پودرِ کاکائو. چند دقیقه بعد، لیوانِ شکر هنوز زلال است و هیچ ذره‌ای از شکر دیده نمی‌شود. اما در لیوانِ کاکائو، آب کدر است و کم‌کم لایه‌ای قهوه‌ای ته لیوان می‌نشیند. هر دو مخلوط‌اند؛ پس چرا این‌قدر با هم فرق دارند؟
همگن: همه‌جا یکسان
در بعضی مخلوط‌ها، ذره‌های اجزا آن‌قدر ریزند و آن‌قدر یکنواخت پخش شده‌اند که هیچ جای مخلوط با جای دیگرش فرقی ندارد. یک قطره از بالای لیوانِ آب‌وشکر همان‌قدر شیرین است که یک قطره از ته آن. به چنین مخلوطی مخلوطِ همگن یا محلول می‌گوییم. محلول‌ها معمولاً زلال‌اند (ممکن است رنگی باشند، مثلِ چای، اما شفاف‌اند) و اگر آن‌ها را به حالِ خود بگذاریم، چیزی ته‌نشین نمی‌شود.
ناهمگن: اجزا پیدا هستند
در مخلوطِ ناهمگن اجزا یکنواخت پخش نشده‌اند: با چشم یا با ذره‌بین می‌شود آن‌ها را از هم تشخیص داد، یا جای‌جایِ مخلوط با هم فرق دارد. آجیل، سالاد، آبِ گل‌آلود و مخلوطِ آب و روغن ناهمگن‌اند.
تعلیقه: ذره‌هایی که معلق‌اند
لیوانِ کاکائو نمونه‌ی خاصی از مخلوطِ ناهمگن است. در آن، ذره‌های جامد در مایع پخش شده‌اند، اما حل نشده‌اند. این ذره‌ها مدتی در مایع معلق می‌مانند و کم‌کم ته‌نشین می‌شوند. به چنین مخلوطی تعلیقه می‌گوییم.
برای همین روی بسیاری از شربت‌های دارو نوشته‌اند: «قبل از مصرف تکان دهید». داروی جامد در این شربت‌ها حل نشده و به ته شیشه می‌رود. اگر شیشه را تکان ندهید، قاشقِ اول بیشترِ آب و قاشقِ آخر بیشترِ دارو را خواهد داشت.
نشانه‌های تعلیقه این‌هاست:
- کدر است و نور به‌خوبی از آن نمی‌گذرد.
- اگر بماند، ذره‌هایش ته‌نشین می‌شوند.
- با کاغذ صافی می‌شود ذره‌هایش را جدا کرد.
در خانه امتحان کنید
- سه لیوانِ شیشه‌ایِ شفاف بردارید و در هر کدام آب بریزید.
- در اولی نمک، در دومی پودرِ کاکائو و در سومی کمی خاکِ باغچه بریزید و خوب هم بزنید.
- یک چراغ‌قوه را از کنارِ هر لیوان بتابانید. از کدام نور راحت می‌گذرد؟
- لیوان‌ها را نیم ساعت بگذارید و دوباره نگاه کنید. کدام همگن است و کدام تعلیقه؟
واژه‌های این درس
- مخلوطِ همگن (محلول) - مخلوطی که اجزایش یکنواخت پخش شده‌اند و همه‌جای آن یکسان است.
- مخلوطِ ناهمگن - مخلوطی که اجزایش را می‌توان از هم تشخیص داد.
- تعلیقه - مخلوطی ناهمگن که ذره‌های جامدش در مایع معلق‌اند و کم‌کم ته‌نشین می‌شوند.
ایده‌ی اصلی
مخلوط یا همگن است، که همه‌جایش یکسان و معمولاً زلال است، یا ناهمگن، که اجزایش پیداست. تعلیقه مخلوطی ناهمگن است که ذره‌های جامدش در مایع پخش شده‌اند ولی حل نشده‌اند و ته‌نشین می‌شوند.